Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề mạch nha Thi Phổ - Hương vị ngọt ngào chắt chiu từ lúa mộng Mộ Đức

Làng nghề mạch nha Thi Phổ tại vùng đất Mộ Đức từ lâu đã nức tiếng gần xa với kỹ nghệ cô đặc mầm lúa kết hợp nếp hương tạo nên dòng mạch nha vàng óng sánh dẻo, kết tinh tri thức dân gian độc đáo của xứ Quảng.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 10 phút đọc

Hũ mạch nha Thi Phổ vàng óng ánh được kéo sợi dẻo quánh lên chiếc bánh tráng mè nướng giòn rụm

Nằm dọc theo con đường thiên lý Bắc Nam trù phú, vùng đất Mộ Đức từ lâu đã đi vào tâm thức dân gian qua những nét đẹp ẩm thực mộc mạc và chân thành. Trong bức tranh văn hóa đa sắc ấy, làng nghề mạch nha Thi Phổ tỏa sáng như một minh chứng sống động cho sự cần mẫn và trí tuệ dân gian của người nông dân xứ Quảng, chắt chiu từng hạt mầm của đất trời để dâng tặng cho đời thức quà thanh tao.

Lịch sử khởi phát của làng nghề mạch nha Thi Phổ

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và sự biến thiên của đời sống nông nghiệp miền Trung, danh tiếng mạch nha vùng Mộ Đức vẫn luôn giữ được vị thế đặc biệt trong lòng người tiêu dùng khắp mọi miền. Cội nguồn của nghề truyền thống này là cả một câu chuyện dài về lòng kiên trì và niềm say mê lao động sáng tạo.

Cội nguồn trăm năm trên đất phủ Mộ Đức

Theo lời kể của các bậc cao niên và nguồn tư liệu lịch sử địa phương ghi lại, nghề chế biến kẹo mạch nha đã xuất hiện tại vùng Thi Phổ, tổng Lại Đức thuộc phủ Mộ Đức cũ từ những năm đầu thế kỷ hai mươi. Người có công lớn đặt nền móng và hoàn thiện quy trình nấu mạch nha thủ công nức tiếng là gia đình ông Phó Sáu ở làng Thiết Trường. Từ xưởng nấu ban đầu của dòng họ, kỹ nghệ làm mầm và nấu kẹo đã nhanh chóng lan tỏa sang các thôn xóm lân cận, tạo nên một quần thể làng nghề nhộn nhịp bên bờ sông Vệ. Vùng đất giàu truyền thống này cũng chính là quê hương của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa lịch sử thiêng liêng tại Khu lưu niệm Thủ tướng Phạm Văn Đồng Mộ Đức.

Dấu ấn vang danh tại hội chợ kinh đô xưa

Vào giai đoạn những năm 1930 đến 1935, sản phẩm của làng nghề đã bước ra khỏi ranh giới địa phương để tham gia các kỳ hội chợ triển lãm quy mô lớn tại Hà Nội và kinh đô Huế. Nhờ chất lượng vượt trội, màu sắc vàng óng như mật ong và hương vị ngọt dịu thanh tao, sản phẩm đã vinh dự được triều đình nhà Nguyễn ban thưởng sắc phong và phong hàm danh dự cho nghệ nhân làng nghề. Câu ca dao lưu truyền qua nhiều thế hệ như một niềm tự hào khắc sâu vào tâm khảm mỗi người con xứ sở:

Kẹo gương Thu Xà, mạch nha Mộ Đức

Cùng với danh tiếng của làng nón lá Gò Gang Mộ Đức và món bánh bó Mộ Đức Quảng Ngãi dân dã, mạch nha Thi Phổ đã trở thành biểu tượng ẩm thực mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa.

Nghệ thuật chế tác độc bản tại làng nghề mạch nha Thi Phổ

Điểm làm nên sự khác biệt hoàn toàn giữa sản phẩm thủ công truyền thống và các loại chất tạo ngọt công nghiệp chính là việc không sử dụng bất kỳ một hạt đường mía hay phụ gia bảo quản nào. Toàn bộ vị ngọt thanh khiết đều được chắt lọc từ sự tương tác tự nhiên kỳ diệu giữa hai nguyên liệu thảo mộc thuần khiết.

Tuyển chọn mầm lúa mộng và nếp cái hạt tròn

Chìa khóa quyết định chất lượng của từng mẻ kẹo bắt đầu từ khâu lựa chọn hạt giống. Người thợ làng nghề phải tìm mua những mẻ thóc chiêm chắc mẩy, đem ngâm nước ủ kỹ trong chum sành cho đến khi nảy những chiếc mầm lúa mộng xanh non vừa nhú dài chừng hai đến ba đốt ngón tay. Mầm lúa sau đó được rải đều trên nong tre, phơi dưới nắng giòn cho thật khô ráo rồi giã mịn thành bột mộng. Song song với đó, gạo nếp phải chọn loại nếp cái hạt tròn mẩy hạt, dẻo thơm và giàu tinh bột. Gạo được vo kỹ, ngâm nở rồi đồ thành những chõ xôi chín nục, hạt xôi căng bóng dẻo quánh mà không bị nhão nát.

Kỹ thuật lên men tự nhiên không dùng đường mía

Khi xôi nếp vừa nguội bớt, người thợ tiến hành trộn đều bột mộng lúa theo tỷ lệ gia truyền nghiêm ngặt rồi cho vào thùng ủ kín. Dưới tác động sinh học tự nhiên, enzyme amylase có sẵn trong mầm lúa sẽ đóng vai trò như một chất xúc tác sinh học hoàn hảo, thủy phân toàn bộ tinh bột trong gạo nếp chuyển hóa thành đường maltose. Quá trình ủ ấm kéo dài liên tục từ sáu đến tám tiếng đồng hồ trong điều kiện nhiệt độ thích hợp cho đến khi toàn bộ khối xôi nếp tan chảy thành dung dịch nước đường lỏng. Hỗn hợp sau đó được cho vào các túi vải thô dày để ép vắt kiệt, thu lấy phần nước cốt trong suốt mang hương thơm ngọt ngào của mầm lúa và nếp mới.

Nghệ thuật canh lửa chảo đồng cô đặc sánh mịn

Công đoạn thử thách tay nghề và lòng kiên nhẫn nhất của người nghệ nhân chính là kỹ thuật cô đặc nước cốt trên bếp lửa. Nước nha được đổ vào những chiếc chảo đồng cổ truyền hoặc chảo gang dày đáy đặt trên bếp củi đắp đất. Người thợ phải túc trực bên bếp lửa suốt mười đến mười hai tiếng đồng hồ, điều chỉnh ngọn lửa liu riu ổn định và liên tục dùng đũa tre khuấy đảo nhẹ nhàng để nha không bị bén khét ở đáy chảo. Khi bọt sôi chuyển từ dạng bọt to sang bọt tăm li ti, dòng nha sánh đặc lại và đổi sang sắc vàng hổ phách óng ánh, người thợ lấy một giọt nha nhỏ vào chén nước lạnh; nếu giọt kẹo vo tròn lại mà không tan loãng thì mẻ mạch nha đã chính thức đạt độ chín hoàn mỹ.

Tiêu chí đặc trưngGiá trị di sản làng nghề mạch nha Thi Phổ
Không gian làng nghềXã Đức Tân, Đức Thạnh và các vùng ven thuộc huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi
Nguyên liệu tự nhiênMầm thóc mộng khô giã mịn kết hợp gạo nếp cái thơm dẻo giàu tinh bột
Nguyên lý chế tácEnzyme amylase tự nhiên thủy phân tinh bột thành đường maltose nguyên chất
Quy cách thành phẩmChất kẹo dẻo quánh, sắc vàng cánh gián hổ phách, vị ngọt thanh mát
Di sản ẩm thựcThức quà tuổi thơ gắn bó bao đời, hòa quyện tuyệt mỹ cùng bánh tráng mè nướng
Hũ gốm chứa mạch nha Thi Phổ sánh mịn vàng óng bên đôi đũa tre kéo sợi trên chiếc bánh tráng
Hũ gốm chứa mạch nha Thi Phổ sánh mịn vàng óng bên đôi đũa tre kéo sợi trên chiếc bánh tráng

Phong vị ẩm thực gắn liền làng nghề mạch nha Thi Phổ

Mạch nha không đơn thuần là món ăn chơi dân dã mà đã thấm sâu vào ký ức tuổi thơ và nếp sống văn hóa của người dân miền Trung qua nhiều thế hệ. Sự mộc mạc, giản dị của thức quà này phản ánh chân thực tâm hồn đôn hậu, chất phác của con người xứ Quảng.

Thức quà tuổi thơ quấn tròn trên đôi đũa tre

Trong ký ức của những người con sinh ra và lớn lên trên dải đất miền Trung, hình ảnh những gánh hàng rong hay chuyến xe đạp chở chiếc thùng thiếc đựng đầy kẹo mạch nha Mộ Đức đã trở nên vô cùng thân thuộc. Người bán hàng dùng một thanh tre dẹp hoặc đôi đũa con khéo léo xoay tròn vào hũ kẹo, kéo lên một dòng nha dẻo quánh vàng ruộm rồi quấn thành một viên kẹo tròn xoe trên đầu đũa. Trẻ con cầm que kẹo mạch nha vừa đi vừa nhấm nháp, cảm nhận vị ngọt lịm tan chảy từ từ nơi đầu lưỡi, thoang thoảng mùi hương ấm áp của rơm rạ và mầm lúa quê nhà.

Sự hòa quyện giòn ngọt cùng bánh tráng mè nướng

Cách thưởng thức sành điệu và trọn vẹn nhất của người lớn chính là kết hợp mạch nha cùng bánh tráng mè nướng giòn rụm. Chiếc bánh tráng gạo nướng trên than hồng phồng rộp, thơm phức mùi vừng đen được bẻ thành từng miếng vừa tay. Dùng đũa phết một lớp mạch nha dẻo quánh lên mặt bánh, có thể rắc thêm vài hạt đậu phộng rang giòn bùi ngậy rồi kẹp đôi lại. Khi cắn một miếng, âm thanh giòn tan rôm rốp của bánh tráng hòa quyện hoàn hảo với độ dẻo dai, ngọt thanh mát của mạch nha và vị béo ngậy của mè, tạo nên một bản hòa tấu phong vị khó quên, tương tự như sự tao nhã khi thưởng thức đường phèn Quảng Ngãi hay những giọt mật thơm lừng của sản phẩm kẹo mạch nha Quảng Ngãi truyền thống.

Nghệ nhân làng nghề Thi Phổ đang chăm chút canh chảo đồng cô đặc mạch nha trên bếp lửa
Nghệ nhân làng nghề Thi Phổ đang chăm chút canh chảo đồng cô đặc mạch nha trên bếp lửa

Bảo tồn và phát huy giá trị làng nghề mạch nha Thi Phổ

Bước vào kỷ nguyên hiện đại với sự xuất hiện của vô vàn các loại bánh kẹo công nghiệp bắt mắt, các làng nghề thủ công truyền thống đối mặt với không ít gian nan để duy trì chỗ đứng trên thị trường. Tuy nhiên, bằng tình yêu tha thiết với di sản cha ông, người thợ Mộ Đức vẫn kiên trì tìm hướng đi mới để nâng tầm giá trị sản phẩm quê hương.

Tâm huyết giữ gìn ngọn lửa nghề của nghệ nhân

Trước những biến động thị trường, nhiều gia đình tại Thi Phổ vẫn một lòng chung thủy với chiếc chảo đồng và ngọn lửa bếp củi. Họ hiểu rằng giá trị lớn nhất của mạch nha làng mình chính là tính nguyên bản tự nhiên, không hóa chất độc hại, tốt cho sức khỏe tiêu hóa và bổ dưỡng cho cơ thể. Thế hệ trẻ trong làng sau khi học hỏi kinh nghiệm từ cha ông đã mạnh dạn cải tiến mẫu mã hũ thủy tinh, chuẩn hóa quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm nhưng kiên quyết giữ trọn vẹn phương thức lên men mộng lúa truyền thống, đảm bảo từng giọt kẹo làm ra đều mang vẹn nguyên hồn cốt quê hương.

Nâng tầm thương hiệu sản phẩm OCOP bản địa

Những năm gần đây, nhờ sự trợ lực từ các chính sách phát triển kinh tế nông thôn, sản phẩm mạch nha Thi Phổ đã được công nhận là sản phẩm OCOP tiêu biểu của tỉnh Quảng Ngãi. Sản phẩm không chỉ có mặt tại các điểm dừng chân du lịch, hội chợ triển lãm mà còn vươn tới các hệ thống siêu thị lớn tại các đô thị sầm uất trên cả nước. Trên hành trình kết nối và lan tỏa di sản văn hóa khởi nghiệp bản địa, chuyên trang Quảng Ngãi NSSC không ngừng đồng hành cùng các cơ sở sản xuất làng nghề, hỗ trợ chuyển đổi số và xây dựng câu chuyện truyền thông di sản nhằm đưa thương hiệu kẹo truyền thống Mộ Đức vươn xa trên bản đồ ẩm thực quốc gia.

Dù thời gian có đổi thay với bao trào lưu mới, làng nghề mạch nha Thi Phổ vẫn như một dòng chảy ngọt ngào bền bỉ chảy qua năm tháng, gìn giữ cho muôn đời sau một nét đẹp lao động thanh tao và hồn hậu của đất trời xứ Quảng.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất