Bỏ qua đến nội dung

Nghề dệt thổ cẩm Làng Teng - Sắc màu di sản thiêng liêng của đồng bào Hrê Ba Tơ

Nghề dệt thổ cẩm Làng Teng của đồng bào dân tộc Hrê tại huyện vùng cao Ba Tơ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia quý báu, nơi từng đường kim con thoi trên khung cửi lèo cổ truyền dệt nên những sắc màu huyền diệu của đại ngàn.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 10 phút đọc

Thiếu nữ người Hrê duyên dáng ngồi dệt bên khung cửi lèo cổ truyền trên hiên nhà sàn Làng Teng

Ẩn mình giữa thung lũng Ba Tơ trập trùng mây núi, bản người Hrê nơi vùng đất Ba Thành tự bao đời nay vẫn ngân vang nhịp lách cách thân thương của con thoi gỗ. Tại không gian bình yên này, nghề dệt thổ cẩm Làng Teng hiện diện như một mạch nguồn văn hóa bền bỉ, nơi tình yêu gia đình và sự trân trọng thiên nhiên được gửi gắm trọn vẹn vào từng sợi chỉ màu rực rỡ.

Cội nguồn lịch sử của nghề dệt thổ cẩm Làng Teng

Trải qua hàng trăm năm sinh sống và gắn bó với đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, cộng đồng cư dân bản địa đã kiến tạo nên một kho tàng tri thức thủ công vô cùng phong phú. Nghề dệt không chỉ đáp ứng nhu cầu che thân trước thời tiết khắc nghiệt mà còn là tấm gương phản chiếu lịch sử định cư lâu đời của người dân nơi đây.

Vùng đất ngàn năm của người Hrê Ba Tơ

Nằm nép mình bên dòng sông Liêng thơ mộng, Làng Teng thuộc xã Ba Thành từ xa xưa đã được biết đến là cái nôi dệt vải trứ danh duy nhất của đồng bào dân tộc Hrê tại tỉnh Quảng Ngãi. Giữa vùng đất kiên trung từng ghi dấu mốc son chói lọi của cuộc khởi nghĩa Ba Tơ anh hùng cùng những danh tướng kiệt xuất như Trung tướng Phạm Kiệt, người phụ nữ Hrê vẫn âm thầm gìn giữ nếp sống thuần hậu qua từng tấm vải thổ cẩm. Cùng với tuyến phòng thủ cổ kính Trường lũy Quảng Ngãi chạy dài qua các huyện miền núi, văn hóa dệt vải Làng Teng đóng vai trò như một gạch nối văn hóa quan trọng giữa đồng bằng và miền sơn cước.

Danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Nhờ những giá trị nhân văn sâu sắc và kỹ thuật tạo hình hoa văn độc đáo mang tính biểu tượng cao, vào năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh nghề dệt thủ công truyền thống này vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là sự tôn vinh xứng đáng cho tài năng của các thế hệ nghệ nhân bản địa, mà còn mở ra cơ hội to lớn để bảo tồn một nét đẹp văn hóa độc nhất vô nhị trước nguy cơ mai một của thời đại công nghiệp hóa.

Kỹ nghệ dệt thủ công độc đáo tại nghề dệt thổ cẩm Làng Teng

Điểm đặc biệt tạo nên sức hút diệu kỳ của thổ cẩm xứ này nằm ở phương thức chế tác thủ công hoàn toàn dựa trên nguồn nguyên liệu thảo mộc bản địa và công cụ dệt thô sơ nhưng vô cùng linh hoạt.

Khai thác sợi bông và kỹ thuật nhuộm màu tự nhiên

Trước kia, để có được nguyên liệu dệt vải, phụ nữ Hrê phải lên rẫy từ sớm để thu hoạch những quả bông vải tự nhiên (kơ-pai). Bông sau khi hái về được phơi khô, cán tách hạt, bật tơi xốp rồi dùng xa xe thành từng cuộn sợi dài chắc chắn. Khâu kỳ công nhất chính là kỹ thuật nhuộm màu thảo mộc hoàn toàn bằng các loại cây cỏ trong rừng già. Để có được màu đen chàm sâu thẳm, người thợ ngâm sợi trong nước lá chàm kết hợp với bùn non đáy suối; màu đỏ tươi rực rỡ được chiết xuất từ rễ cây tà-râm hoặc củ nâu rừng; còn màu vàng ấm áp lấy từ củ nghệ già giã nhuyễn. Nước nhuộm nấu sôi liu riu cùng vỏ cây rừng giúp sợi ngấm sâu màu sắc tự nhiên, bền màu qua nhiều năm tháng sử dụng mà không bao giờ phai nhạt.

Cấu tạo và cách vận hành khung cửi lèo thắt lưng

Khác biệt hoàn toàn với khung cửi đứng cồng kềnh của người Kinh hay khung cửi gỗ của các dân tộc phía Bắc, phụ nữ Hrê sử dụng loại khung cửi lèo nhỏ gọn dạng thắt lưng. Khung cửi gồm hai thanh gỗ hoặc ống nứa tròn: một đầu néo vào cột nhà sàn hoặc cây gỗ cố định, đầu còn lại buộc vào một đai da hoặc dây thừng quàng qua thắt lưng người ngồi dệt. Người nghệ nhân ngồi bệt trên sàn gỗ, duỗi thẳng hai chân đạp vào thanh cữ để điều chỉnh độ căng chùng của sợi chỉ bằng chính chuyển động nhịp nhàng của cơ thể. Bằng đôi bàn tay khéo léo, người thợ luồn con thoi gỗ qua lại giữa các làn chỉ, dùng thanh kiếm dệt gõ dứt khoát để nén chặt từng hàng sợi, tạo nên những tấm vải đanh chắc và phẳng phiu.

Nghệ thuật tạo tác đồ án hoa văn hình học

Trên mặt vải thổ cẩm Làng Teng, các nghệ nhân không vẽ mẫu phác thảo trước mà toàn bộ đồ án hoa văn đều được ghi nhớ trong trí óc và định hình trực tiếp qua từng nhịp nhặt sợi. Hệ thống hoa văn của người Hrê mang tính cách điệu hình học cao độ, nổi bật nhất là các họa tiết hình thoi lồng ghép vào nhau, các đường zíc zắc uốn lượn tượng trưng cho dòng sông Liêng và những ngọn núi điệp trùng bao bọc bản làng. Bên cạnh đó, hình ảnh các loài chim rừng, hoa lá, công cụ lao động như mũi tên, chày giã gạo cũng được đan cài tinh tế, tái hiện sinh động thế giới quan gắn bó máu thịt với thiên nhiên hoang sơ.

Tiêu chí đặc trưngGiá trị di sản nghề dệt thổ cẩm Làng Teng
Địa bàn khởi phátBản Làng Teng, xã Ba Thành, huyện miền núi Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi
Chủ thể di sảnĐồng bào dân tộc Hrê lưu giữ qua hình thức mẹ truyền con nối bao đời
Công cụ chế tácKhung cửi lèo thắt lưng độc đáo, dùng lực cơ thể và chân để giữ căng sợi
Phối màu và họa tiếtGam màu đen chàm và đỏ son chủ đạo, hoa văn hình thoi, zíc zắc cách điệu
Danh hiệu vinh danhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận vào năm 2019
Cận cảnh chiếc khung cửi lèo thắt lưng độc đáo với các cuộn sợi chỉ màu đen đỏ căng tràn
Cận cảnh chiếc khung cửi lèo thắt lưng độc đáo với các cuộn sợi chỉ màu đen đỏ căng tràn

Chiều sâu triết lý và đời sống trong nghề dệt thổ cẩm Làng Teng

Từng tấm vải thổ cẩm của người Hrê không đơn thuần là một tác phẩm mỹ thuật tạo hình, mà còn ẩn chứa những quan niệm triết học nhân sinh sâu sắc về vũ trụ và mối quan hệ gắn kết cộng đồng.

Triết lý vũ trụ qua hai sắc màu đen đỏ

Trong quan niệm tâm linh ngàn đời của người Hrê, thế giới được hình thành và vận hành dựa trên sự cân bằng hài hòa giữa hai yếu tố âm và dương. Màu đen chàm là biểu tượng của đất mẹ, của dòng nước mát lành, mang tính âm dịu dàng và tượng trưng cho đức tính bao dung, bền bỉ của người phụ nữ. Ngược lại, màu đỏ son rực rỡ là sắc màu của ngọn lửa thiêng, của mặt trời soi sáng muôn loài, mang tính dương mạnh mẽ và đại diện cho khí phách hiên ngang của người đàn ông. Sự kết hợp tương phản mà hòa quyện chặt chẽ giữa hai sắc màu này trên nền vải thể hiện khát vọng ngàn đời về sự sinh sôi nảy nở, ấm no và trường tồn của giống nòi giữa đại ngàn.

Trang phục cổ truyền trong nghi lễ và lễ hội

Tấm thổ cẩm dệt nên linh hồn cho trang phục truyền thống Ba Tơ. Phụ nữ Hrê mặc váy dài chấm gót màu đen viền hoa văn đỏ quanh cạp và gấu váy, kết hợp cùng áo cánh ngắn ôm sát tôn lên vẻ đẹp khỏe khoắn, duyên dáng. Đàn ông đóng khố dài có hai dải hoa văn buông thõng phía trước và sau, khoác thêm tấm chăn dệt chéo qua vai khi tham gia các nghi lễ trọng đại. Trong các dịp hội làng, cúng Yang tạ ơn thần lúa hay hòa nhịp cùng không gian thiêng liêng như lễ hội điện Trường Bà và vùng hương quế ngào ngạt của quế Trà Bồng Quảng Ngãi, sắc đỏ đen của thổ cẩm Làng Teng luôn nổi bật rực rỡ giữa tiếng cồng chiêng vang vọng núi rừng, gợi nhớ cảnh sắc hùng vĩ bên thác Trắng Minh Long Quảng Ngãi.

Chi tiết dải hoa văn thổ cẩm người Hrê với đường dệt hình thoi sắc sảo nổi bật trên nền vải
Chi tiết dải hoa văn thổ cẩm người Hrê với đường dệt hình thoi sắc sảo nổi bật trên nền vải

Hành trình hồi sinh và bảo tồn nghề dệt thổ cẩm Làng Teng

Trải qua những giai đoạn khó khăn khi trang phục phương Tây tiện lợi tràn ngập thị trường, nghề dệt cổ truyền từng đứng trước nguy cơ lãng quên khi thế hệ trẻ rời bản làng đi tìm sinh kế mới. Tuy nhiên, bằng tình yêu di sản mãnh liệt, người dân Làng Teng đã cùng nhau thắp sáng lại ngọn lửa nghề của cha ông.

Tâm huyết truyền nghề của nghệ nhân Làng Teng

Những nghệ nhân lớn tuổi tại Ba Thành đã không quản ngại sớm hôm mở các lớp truyền dạy dệt thổ cẩm miễn phí cho các thiếu nữ trong bản. Từng động tác luồn con thoi, cách đếm sợi hoa văn phức tạp hay bí quyết ủ nước nhuộm thảo mộc đều được truyền thụ tận tình, tỉ mỉ. Các chị em phụ nữ trong làng còn chủ động thành lập các tổ hợp tác dệt thổ cẩm, cùng nhau chia sẻ đơn hàng và sáng tạo thêm nhiều sản phẩm ứng dụng hiện đại như túi xách, ví cầm tay, khăn choàng cổ, gối tựa lưng nhưng vẫn giữ nguyên vẹn hoa văn truyền thống, giúp tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho gia đình.

Gắn kết di sản làng nghề với du lịch cộng đồng

Hiện nay, chính quyền địa phương đã đầu tư xây dựng Nhà sinh hoạt cộng đồng và Khu bảo tồn văn hóa Làng Teng khang trang, biến nơi đây thành điểm dừng chân hấp dẫn trên cung đường du lịch khám phá miền Tây Quảng Ngãi. Du khách trong và ngoài nước khi đến thăm bản làng không chỉ được chiêm ngưỡng phong cảnh hữu tình của thung lũng Ba Tơ mà còn được trực tiếp ngồi vào khung cửi lèo, trải nghiệm cảm giác tự tay luồn con thoi dệt vải và lắng nghe những câu chuyện huyền thoại của núi rừng. Đồng hành cùng sự phát triển bền vững của các di sản văn hóa khởi nghiệp, chuyên trang Quảng Ngãi NSSC tích cực hỗ trợ quảng bá hình ảnh làng nghề, kết nối mạng lưới đối tác sáng tạo nhằm đưa sản phẩm thổ cẩm Ba Tơ vươn xa tới các thị trường tiềm năng trong nước và quốc tế.

Dẫu dòng chảy thời gian không ngừng biến đổi, nghề dệt thổ cẩm Làng Teng vẫn mãi là niềm kiêu hãnh thiêng liêng của đồng bào Hrê, tiếp tục dệt nên những sắc màu rực rỡ và sức sống trường tồn cho kho tàng di sản văn hóa dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất