Cao nguyên Măng Đen Kon Plông - Miền xanh đại ngàn giữa mây ngàn và rừng thông
NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Ngược theo cung đường Quốc lộ 24 xuyên qua những triền đồi sương giăng nối liền vùng duyên hải với đại ngàn, du khách sẽ đặt chân tới cao nguyên Măng Đen Kon Plông — miền đất nguyên sơ ẩn mình dưới bóng rừng già. Với địa hình bình sơn nguyên mát mẻ, những cánh rừng thông ba lá thẳng tắp cùng di sản của tộc người Mơ Nâm, danh thắng tại huyện Kon Plông mở ra bức tranh thiên nhiên kỳ vĩ.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất cao nguyên Măng Đen Kon Plông
Nằm ở khu vực chuyển tiếp địa hình độc đáo giữa sườn đông và sườn tây của mạch núi Trường Sơn hùng vĩ, cao nguyên Măng Đen Kon Plông giữ vị trí cửa ngõ phía đông bắc của vùng bắc Tây Nguyên. Sự nâng lên của các khối nền địa chất cổ kết hợp với quá trình phong hóa đá mẹ hàng triệu năm đã kiến tạo nên một vùng bình sơn nguyên bằng phẳng trên cao xen lẫn các thung lũng suối sâu và đồi bát úp mềm mại.
Tọa độ độ cao ngàn hai trăm mét trên Trường Sơn
Xét về tọa độ hành chính và không gian địa lý, cao nguyên Măng Đen Kon Plông thuộc địa bàn thị trấn Măng Đen và các xã lân cận như Đăk Long, Măng Cành, Hiếu của huyện Kon Plông, cách trung tâm thành phố Kon Tum khoảng 50 đến 55 ki-lô-mét về phía đông bắc và cách trung tâm thành phố Quảng Ngãi khoảng 135 ki-lô-mét về phía tây theo trục Quốc lộ 24. Toàn bộ cao nguyên trải rộng ở độ cao trung bình khoảng 1.200 mét so với mực nước biển, nằm trên dải phân thủy giữa lưu vực sông Đăk Bla chảy về phía tây và các nhánh sông Trà Khúc, sông Vệ đổ xuống vùng đồng bằng duyên hải phía đông. Nếu ở phía tây bắc của khu vực sừng sững khối núi Ngọc Linh Kon Tum cao 2.598 mét được mệnh danh là nóc nhà Trường Sơn và phía tây nam là khu bảo tồn đa dạng sinh học Vườn quốc gia Chư Mom Ray, thì vùng cao nguyên tại huyện Kon Plông lại mở ra một bình nguyên xanh mướt đón gió biển Đông thổi lên qua đèo Vi Ô Lắc.
Về mặt kiến tạo địa chất và địa mạo, nền móng của cao nguyên Măng Đen Kon Plông được hình thành trên cấu trúc địa khối Kon Tum — một trong những mảng vỏ lục địa cổ nhất của bán đảo Đông Dương có niên đại từ đại Nguyên Sinh, sau đó chịu tác động của các đợt vận động tạo sơn và hoạt động phun trào bazan trẻ. Địa hình nơi đây mang đặc trưng của kiểu bình sơn nguyên bóc mòn – tích tụ với mặt bằng trung tâm tương đối bằng phẳng, bao quanh là chuỗi các đỉnh núi cao từ 1.300 đến hơn 1.500 mét như đỉnh Ngọc Lễ và những sườn dốc phân cắt sâu tạo nên hệ thống thác ghềnh kỳ vĩ. Lớp thổ nhưỡng chủ đạo trên cao nguyên là đất đỏ vàng và đất bazan giàu mùn rừng, rất thích hợp cho thảm thực vật á nhiệt đới núi cao.
Nguồn gốc địa danh Tăm Măng Đeng của người Mơ Nâm
Không chỉ hấp dẫn bởi cấu trúc địa mạo trên lưng chừng mây, tên gọi của cao nguyên Măng Đen Kon Plông còn ẩn chứa câu chuyện ngôn ngữ và lịch sử cư trú lâu đời của cộng đồng cư dân bản địa. Từ ngàn xưa, chủ nhân sinh sống gắn bó với những cánh rừng già và khe suối trên cao nguyên này là tộc người Mơ Nâm — một nhánh địa phương giàu bản sắc thuộc dân tộc Xơ Đăng. Trong ngôn ngữ cổ của tộc người Mơ Nâm, vùng bình nguyên trên đỉnh núi này được gọi là "Tăm Măng Đeng", trong đó "Tăm" mang nghĩa là vùng đất hay miền cư trú, còn "Măng Đeng" chỉ địa hình bằng phẳng và rộng lớn.
Danh xưng "Tăm Măng Đeng" phản ánh chính xác con mắt quan sát địa lý tinh tường của cư dân cổ khi sau hành trình vượt qua những dãy núi dốc đứng, hiểm trở của dãy Trường Sơn, họ bất ngờ bắt gặp một vùng đất bằng phẳng, màu mỡ và ngập tràn hồ nước ngọt ngay trên độ cao hơn một ngàn mét. Về sau, trong quá trình giao lưu văn hóa và ghi chép hành chính từ đầu thế kỷ XX, âm đọc "Tăm Măng Đeng" được lược giản và Việt hóa thành Măng Đen như tên gọi chính thức của thị trấn Măng Đen thuộc huyện Kon Plông ngày nay.
| Tiêu chí địa lý và tự nhiên | Thông số ghi nhận tại thực địa | Đặc trưng địa mạo và sinh thái bản địa |
|---|---|---|
| Tọa độ hành chính | Thị trấn Măng Đen và các xã thuộc huyện Kon Plông | Nằm trên trục Quốc lộ 24 nối biển Quảng Ngãi với Tây Nguyên |
| Độ cao địa hình trung bình | Khoảng 1.200 mét so với mực nước biển | Địa hình bình sơn nguyên trên sườn dãy Trường Sơn |
| Nguồn gốc tên gọi bản địa | Biến âm từ chữ "Tăm Măng Đeng" của tộc người Mơ Nâm | Mang ý nghĩa là vùng đất bằng phẳng và rộng lớn trên núi cao |
| Nhiệt độ trung bình năm | Dao động từ 16 đến 22 độ C (hiếm khi vượt quá 26 độ C) | Tiểu khí hậu ôn đới núi cao mát lạnh quanh năm, sương mù bao phủ |
| Tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên | Đạt trên 82 phần trăm tổng diện tích tự nhiên toàn huyện | Kết hợp rừng kín thường xanh nguyên sinh và rừng thông ba lá |
Đặc điểm khí hậu và hệ sinh thái cao nguyên Măng Đen Kon Plông
Được thiên nhiên ban tặng độ cao lý tưởng cùng vị trí đón luồng ẩm từ biển Đông kết hợp chế độ gió mùa Tây Nguyên, cao nguyên Măng Đen Kon Plông sở hữu một tiểu vùng khí hậu ôn đới dịu mát hiếm có và hệ sinh thái rừng nguyên sinh nguyên vẹn bậc nhất Việt Nam.
Tiểu khí hậu ôn đới se lạnh và biển mây bốn mùa
Do nằm ở độ cao 1.200 mét ngay tại khu vực giao thoa khí hậu giữa Đông Trường Sơn và Tây Trường Sơn, thời tiết trên cao nguyên Măng Đen Kon Plông mang sắc thái ôn đới núi cao quanh năm mát lạnh, trong lành. Nhiệt độ trung bình năm tại thị trấn Măng Đen chỉ dao động từ 18 đến 20 độ C, mùa hè hiếm khi vượt quá 25 độ C còn mùa đông thường hạ xuống mức 10 đến 14 độ C. Độ ẩm không khí luôn duy trì từ 82 đến 88 phần trăm, nuôi dưỡng những thảm rêu phong và địa y xanh mướt.
Đặc biệt, sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm kết hợp với hơi nước bốc lên từ hệ thống hồ thác dưới các thung lũng sâu đã tạo nên hiện tượng biển mây và sương mù đặc trưng của cao nguyên Măng Đen Kon Plông. Vào mỗi buổi bình minh dọc theo tuyến đường Võ Nguyên Giáp, khu vực đồi Đức Mẹ hay đỉnh Ngọc Lễ, từng biển mây trắng xóa, bồng bềnh cuộn trào qua các đỉnh đồi thông trước khi tan dần dưới ánh nắng ban mai vàng óng. Vào dịp cuối đông đầu xuân, tiết trời se lạnh còn đánh thức hàng ngàn cây hoa mai anh đào bản địa bung nở sắc hồng phấn rực rỡ bên những nếp nhà sàn và hồ nước phẳng lặng.
Thảm rừng nguyên sinh và những cánh rừng thông cổ thụ
Yếu tố cốt lõi làm nên lá phổi xanh vĩ đại và sức quyến rũ nguyên sơ của cao nguyên Măng Đen Kon Plông chính là hệ sinh thái rừng tự nhiên bao phủ hơn 82 phần trăm diện tích toàn huyện Kon Plông. Khác với nhiều vùng đô thị nghỉ dưỡng núi cao đã bị bê tông hóa mạnh mẽ, vùng lõi cao nguyên Măng Đen vẫn được bao bọc bởi những cánh rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp nguyên sinh hàng trăm năm tuổi. Trong tầng tán rừng già đa tầng sinh sống hàng trăm loài thực vật quý hiếm ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam và thế giới như pơ mu, thông nàng, thông tre, đỉnh tùng, dẻ tùng, trầm hương, quế rừng cùng vô số loài phong lan rừng và dược liệu quý dưới tán cây, kết nối mạch nguồn sinh học với vùng dược liệu sâm dây Ngọc Linh Kon Tum nổi tiếng.
Xen kẽ giữa những mảng rừng nguyên sinh rậm rạp là những cánh rừng thông ba lá và thông nhựa cổ thụ được trồng quy hoạch dọc theo hai bên trục đường Quốc lộ 24 từ đầu những năm 1970, gắn liền với tầm nhìn quy hoạch sinh thái từ thời cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng lên thăm Kon Plông. Những thân rừng thông ba lá cao vút từ 20 đến 30 mét vươn thẳng lên bầu trời xanh, tỏa hương nhựa thông dìu dịu và tấu lên bản nhạc vi vu bất tận mỗi khi làn gió núi thổi qua. Hệ động vật rừng tại cao nguyên cũng vô cùng phong phú với sự hiện diện của các loài linh trưởng đặc hữu như voọc chà vá chân xám, vượn đen má hung, gà lôi vằn và hàng trăm loài chim rừng, bướm rừng rực rỡ.

Quần thể danh thắng tự nhiên trên cao nguyên Măng Đen Kon Plông
Ẩn mình dưới tán rừng nguyên sinh đại ngàn và những đồi thông xanh ngắt của cao nguyên Măng Đen Kon Plông là một hệ thống thủy văn kỳ thú gồm hàng chục hồ nước ngọt tự nhiên và thác nước trắng xóa, gắn liền với kho tàng thần thoại dân gian sâu sắc của cư dân bản địa.
Dấu ấn truyền thuyết bảy hồ ba thác giữa đại ngàn
Nhắc đến cấu trúc cảnh quan tự nhiên của cao nguyên Măng Đen Kon Plông, người dân bản địa luôn tự hào kể về truyền thuyết bảy hồ ba thác gắn với thuở khai thiên lập địa của vùng đất "Tăm Măng Đeng". Theo sử thi của tộc người Mơ Nâm, thần Plinh Huynh xưa kia cử bảy người con trai xuống vùng đất bằng phẳng này lập làng; dấu tích các miệng núi lửa và dòng suối cổ đã hóa thành bảy hồ nước trong xanh (Toong Đam, Toong Zơri, Toong Pô, Toong Săng, Toong Lý Lung, Toong Rơ Poong, Toong Hơ Poong) cùng ba ngọn thác lớn (Pa Sỹ, Đăk Ke, Đăk Pne). Nếu vùng cao nguyên phía nam tự hào với mặt hồ núi lửa Biển Hồ Pleiku mênh mông của tỉnh Gia Lai, thì chuỗi bảy hồ ở Kon Plông lại như bảy viên ngọc bích tĩnh lặng ẩn hiện giữa rừng thông.
Trong hệ thống danh thắng thuộc truyền thuyết bảy hồ ba thác, hai tọa độ cảnh quan tiêu biểu và nổi tiếng bậc nhất là hồ Đăk Ke Măng Đen (tức hồ Toong Rơ Poong) và thác Pa Sỹ Măng Đen. Hồ Đăk Ke trải rộng khoảng 3 héc-ta ngay gần trung tâm thị trấn Măng Đen, mặt nước quanh năm phẳng lặng như gương soi bóng những rặng thông già và hàng mai anh đào rực rỡ mỗi độ xuân về. Trong khi đó, thác Pa Sỹ nằm ở độ cao khoảng 1.500 mét được hợp thành từ ba dòng suối lớn nhất cao nguyên, đổ dòng nước trắng xóa từ độ cao hơn 45 mét xuống hồ nước trong vắt giữa khu rừng nguyên sinh rộng 25 héc-ta rợp bóng cổ thụ.

Cung đường đèo Măng Đen và các điểm ngắm cảnh cao
Hành trình tiếp cận và khám phá vẻ đẹp địa hình của cao nguyên Măng Đen Kon Plông không thể tách rời cung đường đèo Măng Đen nằm ở cửa ngõ phía tây nam dẫn lên trung tâm thị trấn và đèo Vi Ô Lắc ở cửa ngõ phía đông giáp huyện Ba Tơ. Cung đường đèo Măng Đen trên Quốc lộ 24 uốn lượn qua những sườn núi phủ đầy dương xỉ thân gỗ, mở ra tầm nhìn bao quát thung lũng rừng già. Ngay tại đỉnh đèo là cổng chào bước vào không gian khí hậu mát lạnh của bình nguyên, nơi hai hàng rừng thông ba lá cổ thụ đứng thành hàng thẳng tắp dẫn lối vào trung tâm thị trấn Măng Đen.
Bên cạnh hệ thống hồ thác dưới thung lũng, cấu trúc địa hình phân bậc của cao nguyên Măng Đen Kon Plông còn kiến tạo nên nhiều điểm cao ngắm cảnh khoáng đạt như khu vực đồi Đức Mẹ Măng Đen, đỉnh núi Ngọc Lễ cao 1.720 mét và khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao Kon Plông. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng đất đỏ bazan giàu khoáng chất cùng biên độ nhiệt ngày đêm lớn trên các triền đồi cao, vùng đất này đã trở thành cái nôi sản sinh ra hương vị đặc sản cà phê Măng Đen Kon Tum dòng Arabica Catimor trồng dưới tán thông mang vị chua thanh quyến rũ, cũng như nguồn sản vật rừng tự nhiên măng khô Măng Đen Kon Tum giòn ngọt nức tiếng gần xa.
| Phân khu cảnh quan và văn hóa | Vị trí trong không gian cao nguyên | Đặc điểm nổi bật và giá trị di sản |
|---|---|---|
| Quần thể Bảy hồ tự nhiên | Rải rác quanh thị trấn Măng Đen và xã Đăk Long | Gồm hồ Toong Đam, Toong Zơri, Toong Pô, Toong Rơ Poong (Đăk Ke)... |
| Cụm Ba thác nước nguyên sinh | Thung lũng rừng già thuộc huyện Kon Plông | Gồm thác Pa Sỹ (cao 45 m), thác Đăk Ke (Lô Ba) và thác Đăk Pne |
| Hành lang rừng thông ba lá | Dọc trục Quốc lộ 24 và đỉnh đèo Măng Đen | Rừng thông cổ thụ trồng từ thập niên 1970 tạo cảnh quan ôn đới |
| Không gian buôn làng bản địa | Làng du lịch cộng đồng Kon Pring và làng Kon Tu Rằng | Bảo tồn kiến trúc nhà rông, nhà sàn và văn hóa tộc người Mơ Nâm |
| Vùng dược liệu và nông nghiệp | Các triền đồi cao xã Măng Cành và thị trấn | Vùng trồng sâm dây, đương quy và cà phê xứ lạnh dưới tán rừng |
Bản sắc văn hóa bản địa và bảo tồn cao nguyên Măng Đen Kon Plông
Song hành cùng vẻ đẹp kỳ vĩ của núi rừng, hồ thác và mây ngàn, linh hồn sâu thẳm của cao nguyên Măng Đen Kon Plông chính là nền văn hóa bản địa nguyên bản của cộng đồng các dân tộc Xơ Đăng (nhánh Mơ Nâm), Ka Dong, Hrê đã sinh sống hài hòa với đại ngàn qua hàng chục thế kỷ.
Đời sống buôn làng Kon Pring và di sản cồng chiêng
Điểm sáng tiêu biểu nhất lưu giữ trọn vẹn nếp sống cổ truyền của cư dân bản địa ngay bên rìa trung tâm thị trấn Măng Đen là làng du lịch cộng đồng Kon Pring — nơi sinh sống của hơn bảy mươi hộ gia đình đồng bào tộc người Mơ Nâm. Giữa không gian tĩnh lặng bên dòng suối Đăk Ke và cánh rừng thông xanh ngắt, làng du lịch cộng đồng Kon Pring nổi bật với ngôi nhà rông truyền thống mái cao vút dựng hoàn toàn bằng gỗ, tre, nứa, lá cỏ tranh theo kỹ thuật buộc lạt mây cổ truyền mà không dùng một chiếc đinh sắt nào. Bao quanh sân nhà rông là những ngôi nhà sàn truyền thống, kho lúa riêng biệt của từng gia đình cùng vườn tượng gỗ dân gian tái hiện sinh động đời sống lao động, săn bắt và tín ngưỡng đa thần của cư dân miền sơn cước.
Trong các dịp lễ hội truyền thống như lễ mừng lúa mới, lễ cúng máng nước hay lễ hội ăn trâu mừng mùa màng bội thu tại làng du lịch cộng đồng Kon Pring, âm thanh trầm hùng của Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên tại Kon Tum lại ngân vang khắp núi rừng cao nguyên Măng Đen Kon Plông. Bên ánh lửa bập bùng dưới chân nhà rông, những chàng trai cô gái Mơ Nâm trong trang phục thổ cẩm nhịp nhàng uyển chuyển theo điệu múa xoang, cùng nhau vít cần rượu ghè Kon Tum ủ từ men lá rừng và gạo rẫy nương thơm nồng. Văn hóa ẩm thực gắn liền với sản vật núi rừng Kon Plông cũng để lại dấu ấn khó quên qua món gà nướng cơm lam Măng Đen ướp lá tiêu rừng (mắc khén rừng) nướng chín vàng ươm và món cá niên nướng Kon Plông đánh bắt từ những con suối đá lạnh buốt dưới chân thác.
Định hướng bảo tồn khu du lịch sinh thái quốc gia
Được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch xây dựng thành Khu du lịch sinh thái quốc gia Măng Đen với tầm nhìn đến năm 2045, công tác bảo tồn nguyên trạng hệ sinh thái tự nhiên và bản sắc văn hóa dân tộc trên cao nguyên Măng Đen Kon Plông được xác định là nguyên tắc cốt tử xuyên suốt mọi hoạt động phát triển:
- Bảo vệ nghiêm ngặt độ che phủ rừng nguyên sinh và hành lang rừng thông ba lá: Giữ vững tỷ lệ che phủ rừng của huyện Kon Plông ở mức trên 80 phần trăm, tuyệt đối không đánh đổi diện tích rừng tự nhiên và các đồi rừng thông ba lá dọc đèo Măng Đen để lấy các dự án xây dựng thương mại mật độ cao; mọi công trình kiến trúc đều phải tuân thủ quy chuẩn thấp tầng, ẩn mình dưới tán cây rừng.
- Gìn giữ nguyên vẹn thủy hệ thuộc truyền thuyết bảy hồ ba thác: Khoanh vùng bảo vệ hành lang sinh thái tự nhiên quanh hồ Đăk Ke, hồ Toong Đam, hồ Toong Zơri và các dòng thác Pa Sỹ, Đăk Pne, nghiêm cấm xả thải chưa qua xử lý vào nguồn nước mặt và duy trì dòng chảy tự nhiên của các khe suối đầu nguồn trên dãy Trường Sơn.
- Bảo tồn không gian văn hóa tộc người Mơ Nâm tại các buôn làng cổ: Hỗ trợ cộng đồng cư dân tại làng du lịch cộng đồng Kon Pring, làng Kon Tu Rằng, làng Vi Rơ Ngheo gìn giữ kiến trúc nhà rông, kho lúa, nghề đan lát, dệt thổ cẩm, nghệ thuật tạc tượng gỗ và truyền dạy diễn xướng cồng chiêng, múa xoang cho thế hệ trẻ.
- Phát triển nông nghiệp sinh thái và dược liệu bền vững dưới tán rừng: Khuyến khích mô hình trồng dược liệu bản địa, rau hoa xứ lạnh và cà phê Arabica theo tiêu chuẩn hữu cơ gắn với bảo vệ môi trường đất và nguồn nước ngầm trên toàn bộ vùng bình sơn nguyên.
Giữa nhịp chuyển mình mạnh mẽ của dải đất miền Trung – Tây Nguyên, cao nguyên Măng Đen Kon Plông vẫn giữ trọn vẹn vẻ đẹp nguyên sơ của miền đại ngàn sương giăng, nơi tiếng thông reo hòa cùng tiếng thác đổ và tiếng cồng chiêng ngân vang bất tận trên độ cao ngàn hai trăm mét. Để khám phá đầy đủ hệ thống tư liệu bách khoa về các danh lam thắng cảnh núi rừng, biển đảo, di tích lịch sử và bản sắc văn hóa 8 chuyên mục trên toàn địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập trực tiếp tại chuyên trang Quảng Ngãi NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Ngãi
quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ngãi.
Bài liên quan
Nhà thờ gỗ Kon Tum - Tuyệt tác kiến trúc gỗ cà chít trăm năm bên dòng Đăk Bla
Nhà thờ gỗ Kon Tum khởi dựng năm 1913 bằng gỗ cà chít theo kỹ thuật ghép mộng truyền thống, kết hợp hài hòa kiến trúc Roman và nhà sàn dân tộc Ba Na.
Bãi biển Mỹ Khê Quảng Ngãi - Vầng trăng khuyết xanh mát bên rừng dương
Bãi biển Mỹ Khê Quảng Ngãi trải dài bảy ki-lô-mét cát trắng mịn bên rừng dương cổ thụ xã Tịnh Khê, nơi dòng Kinh Giang giao hòa cùng sóng nước cửa Đại Cổ Lũy.
Núi Thiên Ấn Quảng Ngãi - Biểu tượng đệ nhất thắng cảnh bên sông Trà
Núi Thiên Ấn Quảng Ngãi sừng sững bên bờ bắc sông Trà Khúc với hình thang cân như chiếc ấn trời ban, lưu giữ chùa cổ Thiên Ấn và mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng.



