Bỏ qua đến nội dung

Nhà thờ gỗ Kon Tum - Tuyệt tác kiến trúc gỗ cà chít trăm năm bên dòng Đăk Bla

Được khởi dựng từ năm 1913 hoàn toàn bằng gỗ quý ghép mộng thủ công, nhà thờ gỗ Kon Tum là kiệt tác kiến trúc tôn giáo độc bản có tuổi đời hơn một thế kỷ trên vùng bắc Tây Nguyên. Công trình gây ấn tượng mạnh mẽ nhờ sự kết hợp hài hòa giữa vòm cuốn châu Âu cổ điển và hình thái nhà sàn truyền thống của đồng bào bản địa.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh mặt tiền nhà thờ gỗ Kon Tum với tháp chuông cao vút nổi bật dưới bầu trời xanh Tây Nguyên

Giữa khuôn viên rợp bóng cây cổ thụ trên đường Nguyễn Huệ thuộc phường Thống Nhất không xa bờ bắc dòng sông Đăk Bla, nhà thờ gỗ Kon Tum hiện lên trầm mặc với sắc gỗ nâu đen nổi bật dưới nắng cao nguyên. Trải qua hơn một trăm mười năm tồn tại, ngôi Nhà thờ Chính tòa Kon Tum vẫn lưu giữ vẹn nguyên giá trị lịch sử và nghệ thuật chạm khắc mộc truyền thống đặc sắc.

Lịch sử khởi dựng và quá trình hình thành nhà thờ gỗ Kon Tum

Sự ra đời của nhà thờ gỗ Kon Tum gắn liền với lịch sử hình thành các cơ sở truyền giáo đầu tiên trên vùng đất cực bắc Tây Nguyên từ giữa thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX. Quá trình kiến tạo công trình suốt năm năm ròng rã (1913–1918) là kết tinh sức lao động sáng tạo giữa người thiết kế phương Tây cùng bàn tay tài hoa của những nghệ nhân mộc miền Trung và đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ.

Dấu ấn kiến tạo giai đoạn 1913 đến 1918

Từ cuối thế kỷ XIX, tại khu vực trung tâm phường Thống Nhất ven sông Đăk Bla đã xuất hiện một ngôi nhà nguyện nhỏ lợp tranh, vách trát bùn đơn sơ phục vụ cộng đồng giáo dân người Kinh và người Ba Na. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của vùng truyền giáo bắc Tây Nguyên cùng điều kiện khí hậu mưa nắng khắc nghiệt làm ngôi nhà thờ cũ xuống cấp, vào đầu năm 1913 vị chánh xứ đương nhiệm là linh mục Joseph Décrouille (thường được người dân địa phương gọi là cố Đề) đã quyết định khởi công xây dựng một ngôi thánh đường quy mô, bền vững hoàn toàn bằng gỗ quý để thay thế công trình cũ.

Công cuộc kiến thiết nhà thờ gỗ Kon Tum bắt đầu từ tháng Ba năm 1913 và hoàn tất vào đầu năm 1918 sau hơn năm năm thi công liên tục. Khi Địa phận Đăk Lăk – Kon Tum (tức Giáo phận Kon Tum) được thành lập vào năm 1932, ngôi thánh đường gỗ do linh mục Joseph Décrouille khởi dựng chính thức được chọn làm Nhà thờ Chính tòa Kon Tum — trở thành ngôi nhà thờ chính tòa duy nhất trên thế giới được chế tác hoàn toàn bằng gỗ tự nhiên ghép mộng. Trải qua hơn 110 năm sương gió đại ngàn, di tích này cùng với quần thể Toà Giám mục và Chủng viện thừa sai Kon Tum nằm cách đó không xa trên đường Trần Hưng Đạo đã trở thành hai biểu tượng kiến trúc di sản song hành của vùng đất bên dòng Đăk Bla.

Tâm huyết của linh mục Joseph Décrouille và thợ mộc Việt

Để biến bản vẽ thiết kế độc đáo của linh mục Joseph Décrouille thành hiện thực giữa vùng rừng núi Tây Nguyên đầu thế kỷ XX chưa có máy móc cơ giới hiện đại, hàng trăm giáo dân người Ba Na cùng đội ngũ nghệ nhân mộc lành nghề được mời lên từ hai tỉnh Quảng Ngãi và Bình Định đã làm việc miệt mài suốt nhiều năm liền. Toàn bộ nguồn nguyên liệu chính dùng để dựng bộ khung chịu lực, sàn nhà, trần vòm và tháp chuông của nhà thờ gỗ Kon Tum đều là gỗ cà chít (tức gỗ sến đỏ, thuộc nhóm gỗ tứ thiết cực kỳ cứng chắc, chịu nước và chống mối mọt tự nhiên tuyệt hảo) được khai thác từ những cánh rừng đại ngàn quanh vùng Kon Tum. Gỗ nguyên liệu sau khi khai thác được kéo về tập kết bên sông Đăk Bla và phơi khô tự nhiên kỹ lưỡng trước khi đưa vào xẻ gọt.

Khi nguồn gỗ đã đạt độ ổn định tối ưu, những người thợ mộc tài hoa đến từ các làng nghề mộc truyền thống xứ Quảng và Bình Định đã vận dụng trọn vẹn tinh hoa kỹ thuật mộc cổ truyền Việt Nam để đục đẽo, bào nhẵn và lắp dựng từng cấu kiện của nhà thờ gỗ Kon Tum. Điều làm nên giá trị kỹ thuật kỳ diệu của công trình là toàn bộ hệ thống cột cái, cột quân, xà ngang, kèo vòm và ván sàn đều được liên kết với nhau hoàn toàn bằng hệ thống mộng gỗ âm dương khít khao mà tuyệt đối không sử dụng bất kỳ một chiếc đinh sắt hay ốc vít kim loại nào trong kết cấu chịu lực chính.

Hạng mục thông tin di tíchThông số và dữ liệu lịch sửĐặc điểm giá trị kiến trúc và văn hóa
Tên gọi chính thứcNhà thờ Chính tòa Kon Tum (nhà thờ gỗ Kon Tum)Nhà thờ chính tòa bằng gỗ duy nhất còn nguyên vẹn tại Việt Nam
Vị trí tọa độ hành chínhSố 13 đường Nguyễn Huệ, phường Thống Nhất, Kon TumNằm ở bờ bắc sông Đăk Bla gần cầu treo và làng văn hóa Kon Klor
Niên đại khởi dựngKhởi công năm 1913, khánh thành năm 1918Trải qua hơn một thế kỷ bảo tồn nguyên trạng kiến trúc gốc
Người chủ trì thiết kếLinh mục Joseph Décrouille cùng nghệ nhân Quảng Ngãi, Bình ĐịnhKết hợp kỹ thuật mộc cổ truyền miền Trung và lao động người Ba Na
Vật liệu và phong cáchGỗ cà chít ghép mộng và vách đất trộn rơmGiao thoa giữa kiến trúc Roman châu Âu và nhà sàn người Ba Na

Nghệ thuật kiến trúc giao thoa Á Âu của nhà thờ gỗ Kon Tum

Điểm làm nên tầm vóc di sản độc bản của nhà thờ gỗ Kon Tum trong kho tàng kiến trúc tôn giáo Việt Nam — sánh ngang về tính bản địa hóa với quần thể nhà thờ đá Phát Diệm bằng đá và gỗ lim tại Ninh Bình hay vẻ tráng lệ của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn tại Thành phố Hồ Chí Minh — chính là sự hòa quyện tự nhiên giữa ngôn ngữ kiến trúc Roman cổ điển phương Tây và cấu trúc nhà sàn người Ba Na vùng Tây Nguyên.

Sự kết hợp phong cách Roman và nhà sàn Ba Na

Khi quan sát tổng thể mặt bằng và hình khối bên ngoài của nhà thờ gỗ Kon Tum, du khách dễ dàng nhận ra bố cục hình chữ thập truyền thống và những đường vòm cuốn tròn trang nhã mang đậm dấu ấn kiến trúc Roman của châu Âu thời Trung cổ. Công trình có chiều dài tổng thể khoảng 45 mét, chiều rộng mặt tiền khoảng 12 mét và vươn cao tới 24 mét tại đỉnh thánh giá trên ngọn tháp chuông bốn tầng. Mặt đứng chính diện của ngôi thánh đường được chia thành bốn tầng tháp thu nhỏ dần lên cao một cách cân xứng: tầng trệt là sảnh đón với bốn cổng vòm tròn nâng đỡ bởi các trụ cột kép; tầng hai nổi bật với ô cửa sổ hoa hồng tròn lớn bằng kính màu và bức tượng Đức Mẹ đặt trong hốc vòm chính giữa; tầng ba là lầu chuông treo quả chuông đồng lớn đúc từ Pháp; và trên cùng là chóp tháp nhọn bốn mái lợp ngói vảy cá vươn thẳng lên bầu trời xanh.

Thế nhưng, điều khiến nhà thờ gỗ Kon Tum trở nên gần gũi máu thịt với đồng bào các dân tộc Tây Nguyên lại nằm ở cấu trúc phần đế và hệ thống hành lang bao quanh được thiết kế theo đúng nguyên lý nhà sàn người Ba Na. Toàn bộ sàn gỗ của thánh đường và dãy nhà tiếp khách không đặt trực tiếp trên mặt đất mà được nâng cao cách mặt đất khoảng một mét trên hệ thống chân cột kê đá vững chãi, vừa giúp chống ẩm thấp mùa mưa vừa tái hiện không gian nhà sàn truyền thống gắn liền với những công trình biểu tượng bản địa như nhà rông Kon Klor Kon Tum và nhịp cầu treo Kon Klor bắc qua sông Đăk Bla cách đó hơn một cây số. Chạy dọc hai bên hông nhà thờ là hai dãy hành lang gỗ rộng rãi có mái hiên dốc che nắng mưa, tạo nên khoảng không gian đệm thoáng đãng cho giáo dân các buôn làng dừng chân trò chuyện trước và sau mỗi buổi lễ.

Góc nhìn cận cảnh mặt đứng gỗ cà chít, cửa sổ hoa hồng và hành lang mái ngói bên hông nhà thờ gỗ Kon Tum
Góc nhìn cận cảnh mặt đứng gỗ cà chít, cửa sổ hoa hồng và hành lang mái ngói bên hông nhà thờ gỗ Kon Tum

Kỹ thuật ghép mộng gỗ cà chít và vách đất rơm

Bên cạnh vẻ đẹp hình khối giao thoa Đông – Tây, kỹ thuật sử dụng vật liệu bản địa tại nhà thờ gỗ Kon Tum là một minh chứng xuất sắc cho tư duy kiến trúc sinh thái thích ứng với khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên. Toàn bộ hệ khung sườn, cột trụ, vì kèo và ván ốp mặt ngoài đều làm từ gỗ cà chít tự nhiên; qua hơn một thế kỷ, chất gỗ chuyển sang màu nâu đen bóng mượt, điểm xuyết những đường viền sơn vàng thanh thoát dọc theo gờ vòm và diềm mái. Hệ mái dốc được lợp bằng ngói đất nung truyền thống sắc đỏ nâu ấm áp, thoát nước nhanh vào mùa mưa.

Đặc biệt nhất trong kỹ thuật xây dựng cổ truyền tại nhà thờ gỗ Kon Tum là phương pháp làm tường bao và trần nhà bằng vách đất trộn rơm thay cho gạch đá hay xi măng cốt thép. Để tạo nên những bức tường trắng kem phẳng phiu xen giữa khung gỗ đen, những người thợ xưa đã đan phên tre làm cốt ở giữa rồi trát dày đất sét dẻo nhào trộn rơm rạ băm nhỏ lên hai mặt. Bức tường làm bằng vách đất trộn rơm tuy chỉ dày khoảng 15 đến 20 cen-ti-mét nhưng có độ kết dính dẻo dai bền bỉ suốt hơn một trăm năm không hề nứt vỡ, đồng thời sở hữu khả năng cách nhiệt tuyệt vời: giữ cho không gian bên trong Nhà thờ Chính tòa Kon Tum luôn mát rượi vào mùa khô nắng gắt và ấm áp vào những đêm mùa đông giá lạnh.

Không gian nội thất và quần thể di sản nhà thờ gỗ Kon Tum

Bước qua bậc tam cấp rộng lớn và bốn cánh cửa vòm gỗ mặt tiền để tiến vào bên trong nhà thờ gỗ Kon Tum, du khách sẽ choáng ngợp trước một không gian thánh đường trang nghiêm, lộng lẫy ánh sáng đa sắc và một quần thể văn hóa – xã hội hoàn chỉnh bao bọc xung quanh.

Vòm cột thánh đường và hệ thống cửa sổ kính màu

Không gian nội thất bên trong lòng thánh đường nhà thờ gỗ Kon Tum được tổ chức theo cấu trúc ba gian (một gian chính rộng ở giữa và hai gian phụ hai bên) phân chia bởi hai hàng cột gỗ cà chít tròn nguyên khối chạy dọc từ cửa chính dẫn thẳng lên khu vực cung thánh. Từng cây cột gỗ đường kính 40 đến 50 cen-ti-mét được tiện tròn đều đặn, vươn lên nâng đỡ hệ thống cung vòm gỗ uốn cong trên trần nhà. Những đường cong vòm trần màu đen tuyền trên nền trần trắng tạo nên chiều sâu thị giác và khả năng cộng hưởng âm thanh tự nhiên tuyệt hảo.

Điểm nhấn nghệ thuật rực rỡ nhất bên trong nội thất nhà thờ gỗ Kon Tum chính là hệ thống cửa sổ kính màu (tranh kính ghép màu) chạy dọc theo hai bức tường bên hông và trên hành lang lầu hai. Những ô cửa sổ kính màu hình vòm tròn được ghép tỉ mỉ từ hàng trăm mảnh kính màu xanh lam, đỏ thắm, vàng cam, lục biếc tái hiện sinh động các điển tích Kinh Thánh cùng hình ảnh thiên nhiên hoa lá. Khi nắng cao nguyên chiếu xuyên qua lớp cửa sổ kính màu, những tia sáng đa sắc đổ dài xuống hàng ghế gỗ bóng loáng. Trên khu vực cung thánh, bàn thờ chính, tượng ảnh và các phù điêu gỗ đều được chạm khắc thủ công tinh xảo với những họa tiết hoa văn thổ cẩm, cồng chiêng, ché rượu mang đậm tâm thức thẩm mỹ của đồng bào bản địa.

Không gian nội thất thánh đường nhà thờ gỗ Kon Tum với hàng cột gỗ cà chít, vòm trần Roman và cửa sổ kính màu
Không gian nội thất thánh đường nhà thờ gỗ Kon Tum với hàng cột gỗ cà chít, vòm trần Roman và cửa sổ kính màu

Quần thể nhà rông và cơ sở xã hội khuôn viên

Khác với nhiều công trình tôn giáo chỉ tồn tại độc lập một tòa thánh đường, nhà thờ gỗ Kon Tum được quy hoạch như một quần thể kiến trúc văn hóa – giáo dục – từ thiện khép kín nằm giữa khuôn viên xanh mát rộng hàng héc-ta tại phường Thống Nhất. Ngay phía sau và bên cạnh tòa chánh điện bằng gỗ là dãy nhà tiếp khách hai tầng dựng theo lối nhà sàn gỗ truyền thống, khu nhà trưng bày hiện vật văn hóa các dân tộc Tây Nguyên và một ngôi nhà rông Ba Na mái cao vút nằm giữa sân vườn. Sự hiện diện của ngôi nhà rông ngay trong khuôn viên nhà thờ chính tòa là biểu tượng sinh động cho tinh thần tôn trọng và hội nhập văn hóa bản địa sâu sắc từ hơn một thế kỷ trước.

Bên cạnh đó, trong khuôn viên và khu vực phụ cận của nhà thờ gỗ Kon Tum còn có cơ sở cô nhi viện (Mái ấm Vinh Sơn) nuôi dưỡng hàng trăm trẻ em mồ côi dân tộc thiểu số, cùng các xưởng mộc thủ công và xưởng dệt thổ cẩm truyền thống. Tại đây, các nghệ nhân và thanh thiếu niên người Ba Na, Xơ Đăng ngày ngày gìn giữ những kỹ năng thủ công tinh xảo của cha ông, kết nối trực tiếp với dòng chảy di sản của nghề dệt thổ cẩm Làng Teng, kỹ thuật khéo léo của nghề đan lát mây tre của người Ba Na Kon Tum cũng như nét đục đẽo mộc mạc mà giàu hồn cốt của nghề tạc tượng gỗ dân gian Tây Nguyên tại Kon Tum.

Cấu trúc không gian di tíchĐặc điểm vật liệu và nghệ thuậtChức năng và ý nghĩa trong quần thể
Mặt tiền và Tháp chuông 4 tầngCao 24 mét bằng gỗ cà chít, lợp ngói vảy cáĐiểm nhấn kiến trúc phương thẳng đứng và treo chuông đồng cổ
Lòng thánh đường (Chánh điện)Hai hàng cột gỗ tròn nâng đỡ hệ vòm kiến trúc RomanKhông gian hành lễ chính với sức chứa hàng trăm tín hữu
Hệ thống cửa sổ kính màuKính ghép đa sắc theo các điển tích và hoa vănĐón ánh sáng tự nhiên và tạo hiệu ứng thẩm mỹ lung linh
Hai hành lang bên hôngKiểu nhà sàn người Ba Na nâng cao cách đất 1 métKhông gian đệm chống mưa nắng và nơi giao lưu cộng đồng
Nhà rông và xưởng nghềGỗ, tre, nứa tự nhiên và khung cửi dệt thổ cẩmKhông gian sinh hoạt văn hóa bản địa và đào tạo nghề truyền thống

Giá trị văn hóa tâm linh và bảo tồn nhà thờ gỗ Kon Tum

Không chỉ là một công trình kiến trúc gỗ độc nhất vô nhị tại Việt Nam, nhà thờ gỗ Kon Tum suốt hơn một trăm năm qua còn đóng vai trò là tâm điểm gắn kết cộng đồng các dân tộc anh em bên dòng Đăk Bla, đồng thời đặt ra trách nhiệm gìn giữ nghiêm ngặt một di sản kiến trúc nghệ thuật vô giá.

Điểm tựa tinh thần và gắn kết cộng đồng dân tộc

Trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân phường Thống Nhất nói riêng và vùng bắc Tây Nguyên nói chung, nhà thờ gỗ Kon Tum là không gian hội tụ của tình đoàn kết, lòng nhân ái và sự giao hòa văn hóa giữa người Kinh với đồng bào các dân tộc Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Gia Rai. Vào mỗi dịp lễ trọng trong năm, đông đảo đồng bào từ các buôn làng lại khoác trang phục thổ cẩm về tụ hội dưới tháp chuông Nhà thờ Chính tòa Kon Tum. Đặc biệt, trong các thánh lễ lớn tại đây, âm nhạc phụng vụ phương Tây được hòa quyện tài tình với tiếng cồng, tiếng chiêng, đàn T'rưng, đàn K'lông pút và điệu múa xoang truyền thống thuộc Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên tại Kon Tum, cùng dòng chữ tiếng Ba Na trang trọng khắc ngay trên mặt tiền thánh đường.

Nằm trên trục không gian văn hóa ven sông Đăk Bla kết nối từ làng văn hóa Kon Klor qua khu trung tâm hành chính đến di tích lịch sử quốc gia ngục Kon Tum, ngôi thánh đường cổ kính đã chứng kiến biết bao thăng trầm lịch sử của vùng đất cao nguyên kiên cường và giàu lòng nhân nghĩa. Sự hiện diện bền bỉ của công trình cùng các hoạt động thiện nguyện đã lan tỏa giá trị nhân văn và củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc.

Công tác trùng tu và gìn giữ di sản trăm năm

Trước tác động tự nhiên của thời gian hơn một thế kỷ cùng khí hậu hai mùa mưa – khô rõ rệt của vùng cao nguyên đối với kết cấu vật liệu hữu cơ, công tác bảo tồn và trùng tu nhà thờ gỗ Kon Tum luôn được thực hiện với sự cẩn trọng tối đa nhằm giữ gìn trọn vẹn giá trị nguyên bản từ năm 1918:

  • Bảo dưỡng định kỳ hệ thống kết cấu khung và mộng gỗ cà chít: Kiểm tra thường xuyên độ ổn định của các chân cột kê đá, hệ vì kèo vòm trần và sàn gỗ hành lang kiểu nhà sàn người Ba Na; khi cần gia cố các cấu kiện gỗ bị phong hóa theo thời gian, các nghệ nhân mộc luôn tuân thủ nghiêm ngặt phương pháp ghép mộng truyền thống và sử dụng đúng chủng loại gỗ cà chít tương đồng.
  • Duy trì kỹ thuật vách đất trộn rơm và mái ngói truyền thống: Bảo tồn nguyên vẹn kết cấu vách đất trộn rơm cốt tre nứa đặc trưng của công trình, định kỳ quét vôi bảo vệ bề mặt tường chống thấm ẩm vào mùa mưa và chỉnh sửa hệ thống ngói vảy cá trên mái tháp chuông 24 mét để ngăn ngừa dột nước.
  • Bảo vệ hệ thống cửa sổ kính màu và các hiện vật chạm khắc cổ: Giữ gìn cẩn mật các khung cửa sổ kính màu trăm năm tuổi, hệ thống tượng gỗ, phù điêu hoa văn bản địa trong lòng cung thánh cũng như các hiện vật dân tộc học trưng bày tại dãy nhà sàn phía sau nhà thờ.
  • Gìn giữ không gian cảnh quan xanh và trật tự văn hóa khuôn viên: Duy trì mật độ cây xanh cổ thụ, vườn hoa và kiến trúc nhà rông trong khuôn viên phường Thống Nhất, kết hợp hướng dẫn du khách tham quan tôn trọng sự trang nghiêm của không gian tôn giáo và đời sống sinh hoạt của các em nhỏ tại cô nhi viện.

Vượt qua thử thách của hơn một trăm năm nắng gió đại ngàn kể từ ngày linh mục Joseph Décrouille cùng những người thợ mộc xứ Quảng, Bình Định và đồng bào Ba Na dựng nên từng nhịp cột gỗ đầu tiên, nhà thờ gỗ Kon Tum vẫn sừng sững bên dòng sông Đăk Bla như một bản giao hưởng kiến trúc bất hủ giữa phương Đông và phương Tây. Để tìm hiểu sâu hơn về hệ thống công trình kiến trúc cổ, danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và bản sắc văn hóa trên toàn địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập trực tiếp tại chuyên trang Quảng Ngãi NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất