Đảo Lý Sơn - Tuyệt tác di sản núi lửa biển khơi của xứ Quảng Ngãi
NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa muôn trùng sóng biếc của vùng biển duyên hải Nam Trung Bộ, đảo Lý Sơn (xưa gọi là Cù Lao Ré) vươn mình kiêu hãnh như một bảo tàng địa chất ngoài trời kỳ vĩ. Những dải trầm tích núi lửa bazan xếp chồng qua nhiều kỷ địa chất kết hợp cùng hệ thống di tích lịch sử, tín ngưỡng dân gian lâu đời đã dệt nên bức tranh thiên nhiên và nhân văn độc bản nơi đầu sóng ngọn gió.
Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của đảo Lý Sơn
Sự hình thành của đảo Lý Sơn là kết quả của những biến động kiến tạo vỏ Trái Đất dữ dội diễn ra dưới đáy biển Đông từ cuối kỷ Neogen sang kỷ Đệ Tứ. Nằm án ngữ trên tuyến hàng hải huyết mạch nối liền bắc nam, quần đảo không chỉ mang giá trị chiến lược về địa chính trị mà còn lưu giữ hồ sơ tiến hóa địa chất hiếm có của khu vực Tây Thái Bình Dương.
Không gian ba hòn đảo tiền tiêu giữa biển Đông
Xét về tọa độ địa lý tự nhiên, đơn vị hành chính đặc khu trên biển này nằm ở khu vực phía đông bắc tỉnh Quảng Ngãi, cách đất liền tại cảng Sa Kỳ và thắng cảnh mũi Ba Làng An Bình Sơn khoảng 15 hải lý (tương đương gần 28 ki-lô-mét đường biển). Tổng diện tích phần nổi của toàn quần đảo đạt xấp xỉ 10,39 ki-lô-mét vuông, được cấu thành bởi ba thực thể địa hình riêng biệt gồm Đảo Lớn (tức Cù Lao Ré, nơi tập trung trung tâm hành chính và khu dân cư đông đúc), đảo Bé An Bình Lý Sơn (còn gọi là Cù Lao Bờ Bãi nằm cách Đảo Lớn hơn hai hải lý về phía tây bắc) và hòn Mù Cu nằm sát rìa phía đông của Đảo Lớn.
Về mặt từ nguyên học, các thư tịch cổ thời Lê và thời Nguyễn như Phủ biên tạp lục hay Đại Nam nhất thống chí đều ghi chép tên gọi dân gian của vùng đất này là Cù Lao Ré do thuở hoang sơ trên đảo mọc nhiều cây ré dùng bện dây thừng đi biển. Các cuộc thám sát khảo cổ học tại di chỉ Xóm Ốc và Suối Chình trên Đảo Lớn đã phát hiện nhiều tầng văn hóa chứa công cụ đá mài, đồ gốm và mộ vò có niên đại cách ngày nay từ 2.000 đến 3.000 năm, chứng minh cư dân văn hóa Sa Huỳnh cổ đại đã sớm vượt biển ra khai phá quần đảo và đặt nền móng cho truyền thống chinh phục đại dương.
Quần thể năm miệng núi lửa cổ hàng triệu năm
Điểm làm nên giá trị khoa học đặc biệt của đảo Lý Sơn trong mạng lưới di sản địa chất Việt Nam chính là cấu trúc năm miệng núi lửa cổ hiện diện ngay trên diện tích hơn mười ki-lô-mét vuông của Đảo Lớn, cùng các miệng núi lửa phụ dưới đáy biển và trên đảo Bé, hòn Mù Cu. Theo nghiên cứu của Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, hoạt động núi lửa tại đây diễn ra qua hai giai đoạn lớn từ thế Miocen (khoảng 25–30 triệu năm trước) đến thế Pleistocen muộn và Holocen (khoảng một triệu năm đến vài vạn năm trước), hình thành nên các nón núi lửa phun trào trên cạn và ven bờ.
Hệ thống năm miệng núi lửa cổ trên Đảo Lớn được phân bố dọc theo trục tây nam – đông bắc, bao gồm đỉnh núi Thới Lới Lý Sơn ở phía đông (cao 169 mét, miệng phễu rộng 350 mét nay là hồ nước ngọt trên đỉnh), miệng núi lửa Giếng Tiền ở phía tây (cao 86 mét với phễu núi lửa cân đối phủ rừng xanh), cùng ba ngọn núi lửa nhỏ hơn ở phía nam và đông nam là Hòn Vung, Hòn Sỏi và Hòn Tai bảo tồn rõ các lớp trầm tích tro xỉ và bom núi lửa.
| Tên ngọn núi lửa cổ | Vị trí phân bố trên đảo | Độ cao và hình thái địa chất đặc trưng | Giá trị cảnh quan và di sản gắn liền |
|---|---|---|---|
| Đỉnh núi Thới Lới | Phía đông bắc Đảo Lớn (thôn Đông) | Cao 169 mét, miệng phễu rộng 350 mét chứa hồ nước ngọt trên đỉnh | Cột cờ Tổ quốc, vách đá hang Câu, tầm nhìn bao quát toàn bộ quần đảo |
| Miệng núi lửa Giếng Tiền | Phía tây Đảo Lớn (khu vực thôn Tây) | Cao 86 mét, phễu núi lửa nguyên vẹn phủ rừng xanh, phun trào dung nham ra bờ tây | Quần thể chùa Đục, tượng Quan Âm Đài và dòng nham thạch tạo nên cổng đá tự nhiên |
| Núi lửa Hòn Vung | Phía nam Đảo Lớn | Đồi hình chóp cụt cấu tạo từ các lớp tro xỉ, đá dăm kết núi lửa và dung nham | Bảo tồn các tầng địa chất phun trào kiểu nổ Stromboli đặc trưng |
| Núi lửa Hòn Sỏi | Khu vực đông nam Đảo Lớn | Sườn núi thoải chứa nhiều mảnh bom núi lửa, cuội kết và bazan lỗ rỗng | Cung cấp tầng đất phong hóa giàu khoáng chất sắt, magie cho cánh đồng hành tỏi |
| Núi lửa Hòn Tai | Phía đông nam Đảo Lớn | Cấu trúc nón xỉ núi lửa cổ giao tiếp trực tiếp với thềm biển mài mòn | Phản ánh quá trình xâm thực của sóng biển vào chân nón núi lửa qua các kỳ biển tiến |
Địa hình bờ biển và hệ sinh thái tự nhiên quanh đảo Lý Sơn
Không dừng lại ở những miệng phễu núi lửa trên cao, sức quyến rũ của đảo Lý Sơn còn nằm ở đường bờ biển uốn lượn nơi dòng dung nham nóng chảy hàng ngàn độ C năm xưa gặp nước biển lạnh đột ngột rồi đông đặc lại. Quá trình phong hóa vật lý của sóng to gió lớn cùng sự bồi tụ của san hô đã kiến tạo nên những vách đá dựng đứng và hệ sinh thái biển vô cùng phong phú.
Hệ thống vách đá bazan cột và rạn đá ngầm
Khi khảo sát dọc bờ biển phía đông bắc dưới chân núi Thới Lới và khu vực bờ tây Đảo Lớn cũng như bờ đông đảo Bé, các nhà địa chất đặc biệt ấn tượng trước sự xuất hiện của các dải đá bazan cột và các vách trầm tích túp núi lửa phân lớp đa sắc màu. Điển hình nhất là khu vực hang Câu dưới chân vách đá phía đông bắc núi Thới Lới, nơi vách núi cao hàng chục mét lộ ra hàng trăm lớp trầm tích tro bụi núi lửa bị sóng biển và gió mùa bào mòn tạo thành những hàm ếch sâu hun hút.
Cách đó không xa về phía cực đông là hòn Mù Cu — hòn đảo nhỏ sở hữu những bãi đá bazan đen tuyền nhẵn bóng đón bình minh đầu tiên trên biển Đông cùng các khe nứt co ngót hình đa giác của đá bazan cột. Ở phía bờ tây Đảo Lớn, dòng dung nham phun trào từ miệng núi lửa Giếng Tiền chảy tràn ra biển đã kiến tạo nên thắng cảnh cổng Tò Vò Lý Sơn — một vòm cầu đá tự nhiên uốn cong kỳ mỹ trên nền bãi đá nham thạch đen nhánh và hệ thống rạn đá ngầm chắn sóng.
Thủy văn bốn mùa và thảm san hô cổ đại
Nằm trong đới khí hậu nhiệt đới gió mùa hải dương điển hình của vùng biển Nam Trung Bộ, chế độ thủy văn tại đảo Lý Sơn phân hóa rõ rệt thành mùa khô êm ả từ tháng ba đến tháng tám và mùa mưa bão từ tháng chín đến tháng hai năm sau. Nhờ nền đáy biển được cấu tạo bởi các thềm đá bazan vững chắc cùng dòng hải lưu ấm giàu dưỡng chất, vùng nước nông quanh đảo ghi nhận hơn 150 loài san hô cứng và san hô mềm cùng hàng trăm loài cá rạn, thân mềm hai mảnh vỏ, cầu gai và rong mơ.
Đặc biệt hơn cả, tại các vách đá ven bờ và bãi triều quanh đảo, giới khoa học đã phát hiện những thềm san hô hóa thạch có niên đại từ 4.000 đến 6.000 năm tuổi hình thành trong thời kỳ biển tiến Holocen giữa. Khi biển rút xuống mức hiện tại, những khối san hô cổ đại này lộ ra trên cạn với cấu trúc vân hoa cúc, vân tổ ong tuyệt đẹp xen lẫn giữa những tảng đá bazan cột đen nhánh.

Hình 1 - Làn nước biển trong xanh như ngọc bích bao bọc những dải đá nham thạch núi lửa cổ tại quần đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi.
Quần thể thắng cảnh và di tích lịch sử trên đảo Lý Sơn
Trên nền tảng địa chất núi lửa độc đáo, lớp trầm tích lịch sử và văn hóa tâm linh của đảo Lý Sơn được bồi đắp dày dặn suốt hơn bốn thế kỷ kể từ khi các tộc họ người Việt từ đất liền ra khai cơ lập nghiệp. Mỗi hang đá, ngôi đình, mái chùa và nấm mộ gió trên đảo đều khắc ghi câu chuyện bi tráng về công cuộc mở cõi và xác lập chủ quyền biển đảo thiêng liêng của dân tộc.
Những tuyệt tác cảnh quan đá lửa sát mép sóng
Sự kết hợp hài hòa giữa kiến tạo thiên nhiên và bàn tay tôn tạo thành kính của cư dân miền biển đã biến các hang động núi lửa ven bờ thành những không gian danh thắng tâm linh thanh tịnh. Nổi bật hàng đầu ở phía đông bắc Đảo Lớn là danh thắng chùa Hang Lý Sơn (tên chữ là Thiên Khổng Thạch Tự) được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1994. Ngôi chùa nằm ẩn mình trong hang đá xâm thực vào vách núi lửa Thới Lới rộng khoảng 30 mét, ăn sâu vào lòng núi hơn 24 mét với các bệ thờ Phật Tổ và tiền hiền tạo tác ngay trên nhũ đá tự nhiên dưới bóng cây bàng vuông cổ thụ.
Ở phía bờ tây của đảo, nằm lưng chừng trên vách đá dựng đứng của miệng núi lửa Giếng Tiền là ngôi chùa Đục (Đỉnh Liêm Tự) cùng pho tượng Quan Thế Âm Bồ Tát cao 27 mét hướng mặt ra biển lớn. Bên cạnh đó, trên đỉnh cao 169 mét của núi Thới Lới là công trình Cột cờ Tổ quốc cao 20 mét hướng ra quần đảo Hoàng Sa, mở ra tầm nhìn bao quát những cánh đồng hành tỏi nối liền từ khu vực hang Câu đến ngọn hải đăng hòn Mù Cu.
Hệ thống đình chùa cổ và chứng tích Hoàng Sa
Nếu địa chất núi lửa tạo nên hình hài vật chất của đảo Lý Sơn thì lịch sử hào hùng của Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải chính là linh hồn bất diệt của mảnh đất tiền tiêu này. Theo sử liệu triều Nguyễn và tộc phả mười ba dòng họ lớn khai cư trên đảo, ngay từ nửa đầu thế kỷ XVII dưới thời các chúa Nguyễn, triều đình đã tuyển chọn những trai tráng giỏi nghề đi biển từ hai phường An Vĩnh và An Hải để lập ra đội Hoàng Sa, hằng năm vào tháng hai âm lịch dong thuyền ra quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa đo đạc thủy trình, dựng miếu và cắm cột mốc chủ quyền.
Dấu ấn lịch sử của những hùng binh năm xưa hiện diện rõ nét tại đình làng An Hải (xây dựng năm 1820), đình làng An Vĩnh cùng di tích Âm Linh Tự và các khu mộ gió đắp bằng đất sét và xương cây dâu. Đặc biệt, trên đảo vẫn còn lưu giữ khu mộ gió và nhà thờ của Cai đội Phạm Hữu Nhật (1804–1854) — vị chỉ huy từng dẫn đầu đoàn thuyền ra cắm mốc chủ quyền tại Hoàng Sa năm 1836 dưới triều vua Minh Mạng, khẳng định chủ quyền biển đảo lâu đời của Việt Nam trên tinh thần tôn trọng lịch sử và gìn giữ hòa bình trên biển Đông.
Bản sắc văn hóa biển đảo và vị thế di sản của đảo Lý Sơn
Cuộc sống nơi đầu sóng ngọn gió trên nền đất đá núi lửa khắc nghiệt đã hun đúc nên cốt cách kiên cường, nghĩa tình cùng kho tàng di sản văn hóa phi vật thể vô cùng đặc sắc của cư dân đảo Lý Sơn. Từ những lễ hội truyền thống cấp quốc gia cho đến phương thức canh tác nông nghiệp trên cát san hô đều phản ánh trí tuệ thích ứng tuyệt vời của con người trước thiên nhiên.
Nghi lễ dân gian và tín ngưỡng cư dân miền biển
Trong đời sống tâm linh của người dân trên đảo, hai di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu nhất gắn liền với vận mệnh làng biển là lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa và lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn. Hàng năm vào tháng ba âm lịch tại Âm Linh Tự và các nhà thờ tộc họ trên đảo, các bậc bô lão lại trang trọng cử hành nghi lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa với mô hình thuyền câu đặt hình nhân thế mạng nhằm tri ân công đức tiền nhân đã hy sinh vì bờ cõi biển đảo của Tổ quốc.
Mỗi dịp đầu xuân mới từ mùng bốn đến mùng tám Tết Nguyên đán và trong các kỳ lễ hội truyền thống tại đình làng An Hải, cả vùng biển lại dậy sóng trong tiếng trống giục giã của hội đua thuyền tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng) vừa rèn luyện kỹ năng vượt sóng dữ vừa cầu cho quốc thái dân an. Bên cạnh đó, tín ngưỡng thờ Cá Ông phát triển sâu đậm trên khắp quần đảo với hàng chục ngôi lăng thờ cổ kính như lăng Tân (nơi lưu giữ hai bộ xương cá voi khổng lồ dài từ 22 đến 28 mét).
Tri thức canh tác nông nghiệp trên cát san hô
Không chỉ nổi danh với văn hóa biển và lịch sử giữ đảo, cư dân bản địa còn sáng tạo nên phương thức canh tác nông nghiệp độc đáo để làm nên thương hiệu đặc sản chỉ dẫn địa lý tỏi cô đơn Lý Sơn và hành tím Lý Sơn Quảng Ngãi thông qua kỹ thuật làm đất truyền thống kỳ công:
- Lớp nền đất đỏ bazan núi lửa: Tầng đất canh tác dưới cùng được lấy từ đất phong hóa giàu khoáng chất sắt, magie, kali từ sườn năm miệng núi lửa cổ như Thới Lới và Giếng Tiền, giúp giữ ẩm và cung cấp vi lượng tự nhiên cho rễ cây.
- Lớp cát trắng san hô biển: Hàng năm trước mỗi vụ gieo trồng hành và vụ tỏi đông xuân, nông dân lại rải lên bề mặt ruộng một lớp cát trắng mịn dày từ 5 đến 7 xăng-ti-mét được khai thác từ thềm san hô vụn và vỏ sò ốc dưới đáy biển ven bờ.
- Cơ chế điều hòa nhiệt ẩm và tạo hương vị: Lớp cát san hô giàu canxi và muối khoáng biển giúp mặt ruộng tơi xốp, thoát nước nhanh khi mưa lớn nhưng vẫn giữ được hơi sương biển vào ban đêm, giúp củ tỏi kết tinh hàm lượng tinh dầu allicin cao, thơm dịu mà không hăng gắt.
- Hệ sinh thái ẩm thực bản địa gắn liền với nông sản và biển khơi: Từ nguồn nguyên liệu đặc hữu trên đảo, người dân địa phương đã sáng tạo nên những món ăn dân dã mang đậm hương vị gió biển như món gỏi tỏi Lý Sơn chế biến từ thân tỏi đực non giòn ngọt hay món ốc hút Lý Sơn khai thác từ vùng rạn đá bazan ngập triều.
Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp kỳ vĩ của năm miệng núi lửa cổ triệu năm tuổi, những vách đá bazan cột sừng sững bên làn nước trong vắt cùng di sản bất tử của những hùng binh đi mở cõi trên biển Đông, đảo Lý Sơn xứng đáng là viên ngọc quý giá trong kho tàng di sản thiên nhiên và văn hóa của dân tộc Việt Nam. Để tra cứu toàn diện hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn xác về các danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, lễ hội truyền thống và sản vật bản địa của tỉnh nhà, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Ngãi NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Quảng Ngãi
quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ngãi.
Bài liên quan
Bãi biển Mỹ Khê Quảng Ngãi - Vầng trăng khuyết xanh mát bên rừng dương
Bãi biển Mỹ Khê Quảng Ngãi trải dài bảy ki-lô-mét cát trắng mịn bên rừng dương cổ thụ xã Tịnh Khê, nơi dòng Kinh Giang giao hòa cùng sóng nước cửa Đại Cổ Lũy.
Núi Thiên Ấn Quảng Ngãi - Biểu tượng đệ nhất thắng cảnh bên sông Trà
Núi Thiên Ấn Quảng Ngãi sừng sững bên bờ bắc sông Trà Khúc với hình thang cân như chiếc ấn trời ban, lưu giữ chùa cổ Thiên Ấn và mộ cụ Huỳnh Thúc Kháng.
Sông Trà Khúc Quảng Ngãi - Dòng chảy biểu tượng bên non cao Thiên Ấn
Sông Trà Khúc Quảng Ngãi vươn dài 135 km từ đỉnh Đăk Tơ Rôn ra cửa Đại Cổ Lũy, kết tinh huyền thoại bờ xe nước cổ truyền, bến đò Hà Nhai và vị cá bống thơm.



