Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa - Di sản tâm linh tri ân những hùng binh mở cõi nơi đảo tiền tiêu Lý Sơn
NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa trùng khơi sóng gió miền Trung, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa hiện diện như một bản hùng ca tâm linh bất tử gắn liền với lịch sử xác lập và thực thi chủ quyền của dân tộc Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Suốt hơn bốn thế kỷ qua, cư dân đất đảo vẫn bền bỉ gìn giữ từng nghi tiết cổ truyền để tri ân những bậc tiền nhân đã hiến dâng máu xương cho Tổ quốc.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa
Từ những năm đầu thế kỷ XVII dưới thời các chúa Nguyễn mở mang bờ cõi phương Nam cho đến vương triều Nguyễn, công cuộc quản lý vùng biển Đông rộng lớn đã được thiết lập quy củ thông qua hệ thống tổ chức bán quân sự đặc biệt. Chính trong bối cảnh lịch sử bi tráng ấy, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa đã khởi sinh từ lòng nhân ái và niềm tin tâm linh sâu sắc của cộng đồng cư dân vùng cửa biển Sa Kỳ cùng mảnh đất Cù Lao Ré xưa, nay là đảo Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi.
Sứ mệnh thiêng liêng của những hùng binh trên biển Đông
Theo các bộ chính sử triều Nguyễn như Phủ biên tạp lục, Đại Nam thực lục và Đại Nam nhất thống chí, ngay từ nửa đầu thế kỷ XVII, triều đình đã cho lập Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải với biên chế thường trực gồm 70 suất đinh tráng kiện tuyển chọn từ hai làng cổ An Vĩnh và An Hải. Cứ vào tháng Hai âm lịch hằng năm, họ lại nhận lệnh triều đình phân làm năm chiếc thuyền câu nhỏ vượt hàng trăm hải lý sóng dữ ra quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thu lượm hóa vật, khai thác hải sản quý, đo đạc thủy trình, dựng miếu và cắm cột mốc chủ quyền quốc gia, đến tháng Tám âm lịch mới trở về nộp công phẩm.
Trong hàng ngũ những người chỉ huy kiệt xuất ấy, lịch sử còn khắc ghi tên tuổi Chánh đội trưởng Thủy quân Phạm Hữu Nhật quê làng An Vĩnh. Năm Bính Thân 1836 dưới triều vua Minh Mạng, ông đã dẫn đầu đoàn binh thuyền ra Hoàng Sa đo đạc và cắm cột mốc gỗ minh định chủ quyền của quốc gia Đại Nam. Những tờ lệnh bài có đóng ấn son được các tộc họ tiền hiền Lý Sơn lưu giữ qua nhiều thế hệ là minh chứng pháp lý khẳng định chủ quyền biển đảo liên tục của Việt Nam.
Nguồn gốc nghi thức tế sống và tục đắp mộ gió
Vào các thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX, phương tiện vượt biển của các hùng binh chủ yếu là những chiếc thuyền câu đóng bằng gỗ ghép mỏng manh, di chuyển dựa vào sức gió. Hành trình sáu tháng lênh đênh giữa vùng biển bão tố khiến ranh giới sinh tử vô cùng mong manh, để lại câu ca dao thấm đẫm nước mắt của người dân miền biển Quảng Ngãi
Hoàng Sa trời nước mênh mông Người đi thì có mà không thấy về Hoàng Sa mây nước bốn bề Tháng Hai khao lề thế lính Hoàng Sa.
Theo ngôn ngữ cổ của cư dân bản địa, "khao lề" có nghĩa là khao định lệ, tức mở tiệc khao quân theo lệ làng để úy lạo binh đinh trước ngày xuống thuyền; còn "thế lính" là nghi thức dùng hình nhân thế mạng làm bằng giấy hoặc bột gạo đặt trong mô hình thuyền chuối đem cúng tế thần linh, cầu mong hình nhân ấy gánh chịu mọi tai ương thay cho người lính thực. Đối với những hùng binh nằm lại nơi biển sâu không tìm thấy thi hài, gia tộc dùng đất sét dẻo trên núi Giếng Tiền và sườn núi Thới Lới Lý Sơn nặn hình hài tượng trưng, lấy nhánh dâu tằm làm khung xương rồi đắp những ngôi mộ gió lính Hoàng Sa hướng ra khơi xa.
| Hạng mục thông tin | Nội dung di sản văn hóa lịch sử | Ý nghĩa biểu trưng cốt lõi |
|---|---|---|
| Tên gọi chính thức | Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa | Nghi lễ khao định lệ và cúng hình nhân thế mạng cầu an cho binh đinh |
| Thời gian cử hành | Tháng Ba âm lịch hằng năm (trọng lễ ngày 15 và 16 tháng Ba) | Tưởng niệm mùa xuất quân truyền thống của các đội thuyền câu xưa |
| Không gian trung tâm | Đình làng An Vĩnh, Âm Linh tự, nhà thờ các tộc họ và bến biển Lý Sơn | Kết nối không gian tín ngưỡng làng xã với vùng biển chủ quyền |
| Đối tượng suy tôn | Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải và các bậc tiền hiền khai khẩn | Tri ân những người con ưu tú đã hy sinh vì cương vực biển đảo Tổ quốc |
| Vật phẩm nghi lễ đặc trưng | Năm mô hình thuyền câu, hình nhân thế mạng, linh vị, lương khô, thẻ tre | Tái hiện chân thực biên chế năm thuyền câu và hành trang vượt biển |
| Danh hiệu di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia công nhận tháng 4 năm 2013 | Khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và chủ quyền biển đảo bất khả xâm phạm |
Không gian và thời điểm cử hành lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa
Khi đội binh Hoàng Sa hoàn thành sứ mệnh lịch sử vào cuối thế kỷ XIX, nghi thức tiễn đưa người sống năm xưa đã chuyển hóa thành đại lễ tưởng niệm những anh hồn tử sĩ và cầu bình an cho ngư dân vươn khơi bám biển. Toàn bộ tiến trình lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa được đặt trong một quần thể không gian văn hóa tâm linh liên hoàn trên đảo.
Thời điểm mở hội tháng Ba âm lịch trên đất đảo
Nếu như thuở xưa nghi lễ được tổ chức vào khoảng trung tuần tháng Hai âm lịch đúng vào thời khắc các đội thuyền câu chuẩn bị nhổ neo ra khơi, thì ngày nay các tộc họ và cộng đồng cư dân Lý Sơn thống nhất cử hành vào hai ngày 15 và 16 tháng Ba âm lịch hằng năm. Tháng Ba âm lịch là thời điểm tiết trời biển miền Trung ấm áp, mặt biển êm dịu và bà con trên đảo vừa thu hoạch xong vụ mùa tỏi cô đơn Lý Sơn trên những cánh đồng cát trắng san hô.
Việc duy trì lịch lễ cố định theo chu kỳ âm lịch tạo nên ngày hội đoàn viên thiêng liêng của mọi người con đất đảo. Dù đi làm ăn xa hay đang đánh bắt trên các ngư trường Hoàng Sa và Trường Sa, con cháu các tộc họ Phạm Văn, Phạm Quang, Võ Văn, Đặng, Nguyễn, Trần đều thu xếp trở về quê nhà đắp lại mộ gió, chỉnh trang từ đường và thành kính tham gia lễ hội.
Không gian đình làng An Vĩnh và Âm Linh tự cổ kính
Không gian trung tâm của lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa gắn liền mật thiết với đình làng An Vĩnh và Âm Linh tự Lý Sơn — hai thiết chế tín ngưỡng cộng đồng cổ kính nằm sát bờ biển phía tây nam hòn đảo. Đình làng An Vĩnh xưa là nơi các quan chức triều đình cùng các bậc tiên chỉ, bô lão làm lễ khao quân, trao lệnh bài cho cai đội trước khi xuống thuyền; còn Âm Linh tự là nơi thờ tự các bậc tiền hiền khai khẩn cùng hàng trăm hương hồn binh phu Hoàng Sa.
Bên cạnh không gian cộng đồng ở đình làng và Âm Linh tự, mạch nguồn lễ hội còn chảy sâu trong từng ngôi nhà thờ họ của các dòng tộc ở xã An Vĩnh và xã An Hải, đồng thời kết nối với các thắng cảnh tâm linh như chùa Hang Lý Sơn và vòm đá cổng Tò Vò Lý Sơn.

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa
Điểm làm nên giá trị độc bản của lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa chính là hệ thống nghi lễ dân gian được bảo lưu chuẩn xác theo điển chế cổ truyền, kết hợp hài hòa giữa lễ thức cung đình trang nghiêm và tín ngưỡng dân gian miền biển. Mỗi vật phẩm dâng cúng và mỗi câu văn tế đều chất chứa thông điệp lịch sử sâu sắc.
Nghệ thuật chế tác thuyền câu và hình nhân thế mạng
Trọng tâm lễ phẩm là năm mô hình thuyền câu Hoàng Sa làm từ thân cây chuối sứ tươi ghép lại hoặc đóng bằng gỗ nhẹ, dán giấy ngũ sắc rực rỡ, mô phỏng chính xác đội hình năm chiếc thuyền câu của đội Hoàng Sa thuở xưa với đầy đủ cột buồm, cánh buồm, bánh lái và mỏ neo.
Đặt trang trọng trên khoang của mỗi chiếc thuyền câu là các hình nhân thế mạng được cắt dán tỉ mỉ từ giấy màu hoặc nặn bằng bột gạo, bên cạnh là các bài vị ghi danh hiệu những cai đội, binh phu Hoàng Sa cùng thần chủ các vị thần biển cả. Trong lòng thuyền câu luôn sắp đặt đầy đủ những vật dụng thiết yếu gắn liền với hành trình sáu tháng làm nhiệm vụ ngoài khơi xa
- Lương thực và thực phẩm dự trữ: Đĩa gạo trắng, đĩa muối hạt, bó củi khô, bầu nước ngọt, gói trà khô và những củ tỏi trắng giúp người lính chống chọi phong hàn.
- Ngư cụ và công cụ lao động: Lưới đánh cá đan nhỏ, cần câu, dây thừng bện chắc dùng để khai thác hải sản và thu lượm sản vật biển.
- Vật phẩm thực thi chủ quyền và sinh tử: Bảy cây cọc tre vót nhọn tượng trưng cho cột mốc chủ quyền, bảy đòn tre, một cuộn dây mây và những chiếc thẻ tre khắc họ tên, phiên hiệu để khi người lính hy sinh trên biển, đồng đội sẽ bó thi hài kèm thẻ tre thả xuống biển.
Nghi lễ yết thần, trấn yểm và đọc chúc văn tế lính
Bước vào ngày hội chính tại đình làng An Vĩnh và Âm Linh tự Lý Sơn, không gian lễ trường rợp bóng cờ ngũ sắc và tàn lọng uy nghiêm. Buổi chiều ngày 15 tháng Ba âm lịch, các vị bô lão cử hành lễ yết cáo thần linh và cung nghinh hương linh các vị tiền hiền cùng chư vị anh hồn chiến sĩ Hoàng Sa về ngự tại chánh điện. Sáng ngày 16 tháng Ba âm lịch, đại lễ chính thức bắt đầu trong tiếng trống chiêng và kèn bầu trầm hùng, ban khánh tiết khoác áo dài xanh khăn đóng thành kính thực hiện các tuần dâng hương, dâng rượu theo nghi thức tam hiến cổ truyền.
Tiếp nối phần tế lễ là nghi thức giải sầu, trấn yểm do thầy pháp thực hiện trước các mô hình thuyền câu nhằm cầu xin thần linh Nam Hải phù hộ cho những hình nhân thế mạng nhận gánh mọi tai ách thay cho con người. Khoảnh khắc gây xúc động mạnh mẽ nhất là khi vị chánh tế cất giọng đọc bản chúc văn tế lính Hoàng Sa giữa sự tĩnh lặng trang nghiêm của hàng ngàn người dân tham dự, nhắc lại công lao mở cõi vượt sóng giữ đảo của cha ông.
Nghi thức rước thuyền câu hướng ra vùng biển Hoàng Sa
Khi các nghi thức tế cáo tại đình làng hoàn tất, tiếng ốc u — nhạc hiệu xuất quân đặc trưng làm từ vỏ ốc biển lớn của đội Hoàng Sa năm xưa — vang lên từng hồi dài trầm hùng, thúc giục đoàn rước khởi hành. Các trai tráng khỏe mạnh nhất trong làng đầu chít khăn đỏ, lưng thắt đai điều, thành kính khiêng năm chiếc mô hình thuyền câu Hoàng Sa từ sân đình tiến thẳng ra bến biển trong tiếng trống chiêng vang dội.

Tại mép sóng, sau nghi thức vái tạ hướng về phía đông nơi quần đảo Hoàng Sa tọa lạc, các trai tráng đưa năm chiếc thuyền câu vượt qua những con sóng bạc đầu rồi đồng loạt thả cho thuyền tự trôi ra khơi xa, tái hiện sống động thời khắc đoàn binh thuyền của tiền nhân rời bến cảng làm nhiệm vụ quốc gia bốn trăm năm trước. Song hành cùng phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với sự kết nối trực tiếp cùng lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn trên mặt biển xanh ngắt.
Giá trị di sản văn hóa của lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa
Không dừng lại ở một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian thuần túy của cư dân vùng đảo, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa còn mang tầm vóc của một di sản lịch sử quốc gia sống động. Sự trường tồn của lễ hội qua bốn thế kỷ là bằng chứng văn hóa hùng hồn khẳng định ý thức bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của nhân dân Việt Nam.
Cột mốc văn hóa sống động khẳng định chủ quyền biển đảo
Trong lịch sử hàng hải thế giới, hiếm có nơi nào mà công cuộc xác lập, thực thi chủ quyền của nhà nước lại thẩm thấu sâu sắc vào tâm thức dân gian, trở thành nghi lễ tín ngưỡng truyền đời của cả một cộng đồng cư dân như tại Lý Sơn. Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt xuất sắc, tháng 4 năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Xuyên suốt các nghi thức của lễ hội là tinh thần yêu chuộng hòa bình, trọng chính nghĩa và khát vọng giữ gìn sự bình yên trên biển cả để muôn dân an cư lạc nghiệp.
Bảo tồn di sản và giáo dục truyền thống yêu nước
Ngày nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội luôn được chính quyền tỉnh Quảng Ngãi và cộng đồng cư dân trên đảo chung tay gìn giữ nguyên vẹn từng nghi tiết cổ truyền. Các bậc cao niên tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ cách đan khung thuyền, cắt dán hình nhân, viết bài vị, thổi ốc u và đọc văn tế cổ. Hệ thống tư liệu lịch sử và giá trị nhân văn của lễ hội cũng được cập nhật toàn diện trên cổng thông tin Quảng Ngãi NSSC, góp phần lan tỏa di sản văn hiến biển đảo của quê hương núi Ấn sông Trà đến cộng đồng trong nước và quốc tế.
Trải qua bao thăng trầm của thời gian và sóng gió đại dương, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa vẫn vẹn nguyên giá trị thiêng liêng nơi hòn đảo tiền tiêu của Tổ quốc. Tiếng ốc u trầm hùng cùng hình ảnh những chiếc thuyền câu rẽ sóng hướng về biển Đông mỗi độ tháng Ba âm lịch mãi mãi là biểu tượng sáng ngời của đạo lý uống nước nhớ nguồn, tiếp thêm sức mạnh cho các thế hệ người Việt hôm nay gìn giữ trọn vẹn biển đảo quê hương.
NSSC Quảng Ngãi
quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ngãi.
Bài liên quan
Lễ mừng lúa mới người Ba Na - Bản giao hưởng tạ ơn thần linh và gắn kết buôn làng nơi đại ngàn
Lễ mừng lúa mới người Ba Na là nghi thức nông nghiệp cổ truyền tạ ơn thần Lúa, hội tụ âm vang cồng chiêng, điệu múa xoang và hương rượu ghè đại ngàn.
Lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn - Hào khí cư dân biển đảo và mạch nguồn truyền thống ngàn khơi
Lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn mang đậm hào khí cư dân miền biển Quảng Ngãi, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa và tưởng nhớ các bậc tiền hiền.
Kẹo mạch nha Quảng Ngãi - Vị ngọt thanh tao kết tinh từ mộng lúa quê hương
Kẹo mạch nha Quảng Ngãi kết tinh vị ngọt thanh từ mộng lúa và nếp thơm vùng Thi Phổ, Mộ Đức. Khám phá lịch sử làng nghề, quy trình ủ men và giá trị văn hóa.



