Bỏ qua đến nội dung

Cổng Tò Vò Lý Sơn - Kỳ quan vòm đá nham thạch tự nhiên bên bờ biển

Tọa lạc bên bờ biển phía tây thuộc địa phận thôn Tây trên Đảo Lớn tỉnh Quảng Ngãi, cổng Tò Vò Lý Sơn là một trong những tuyệt tác địa mạo núi lửa hiếm có tại Việt Nam được công nhận là Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia vào cuối năm hai nghìn không trăm mười chín.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Vòm đá nham thạch núi lửa tự nhiên cổng Tò Vò Lý Sơn bên bờ biển Quảng Ngãi lúc hoàng hôn

Khi những tia nắng chiều buông xuống mặt biển phía tây Cù Lao Ré, cổng Tò Vò Lý Sơn hiện lên sừng sững như một cánh cổng thiên đường bằng đá đen nhánh nối liền ghềnh đá với đại dương bao la. Không có bất kỳ sự can thiệp đục đẽo nào của bàn tay con người, công trình điêu khắc vĩ đại của lửa ngầm và sóng nước này lưu giữ trọn vẹn lịch sử tiến hóa địa chất hàng triệu năm.

Vị trí địa lý và nguồn gốc kiến tạo cổng Tò Vò Lý Sơn

Trong hệ thống các di sản địa mạo núi lửa đặc sắc của tỉnh Quảng Ngãi, cổng Tò Vò Lý Sơn giữ vị trí là một trong những điểm lộ địa chất tiêu biểu và dễ quan sát nhất bên bờ biển. Sự ra đời của vòm cầu đá tự nhiên này gắn liền với quá trình hoạt động mãnh liệt của núi lửa cổ ven bờ kết hợp cùng sự biến đổi mực nước đại dương qua hàng vạn năm lịch sử tự nhiên.

Tọa độ ghềnh đá ven biển thôn Tây An Vĩnh

Xét về vị trí không gian trên bản đồ địa lý của đảo Lý Sơn, danh thắng này tọa lạc tại khu vực bờ biển phía tây bắc của Đảo Lớn, thuộc địa phận thôn Tây An Vĩnh (khu dân cư truyền thống phía tây đảo, cách cầu cảng chính khoảng hơn 1,5 ki-lô-mét về hướng bắc). Khu vực cư dân sinh sống quanh ghềnh đá này từ lâu được gọi thân thuộc là xóm Tò Vò. Phía đông nam của ghềnh đá tựa lưng vào sườn dốc của núi lửa Giếng Tiền và khuôn viên chùa Đục Lý Sơn, trong khi phía tây và phía bắc mở rộng tầm nhìn thẳng ra vùng biển xanh thẫm hướng về đảo Bé An Bình Lý Sơn và vùng bờ biển đất liền nơi có thắng cảnh mũi Ba Làng An Bình Sơn.

Không gian tự nhiên bao quanh vòm đá tại thôn Tây An Vĩnh mang vẻ đẹp hoang sơ của bờ biển mài mòn trên nền đá núi lửa. Vào buổi bình minh khi mặt trời nhô lên sau đỉnh núi Thới Lới Lý Sơn hay khoảnh khắc hoàng hôn khi vầng dương đỏ rực lặn xuống biển tây, ánh sáng xuyên qua gầm vòm đá tạo nên hiệu ứng thị giác kỳ diệu. Sở dĩ ngư dân đặt tên cho thắng cảnh này là cổng Tò Vò bởi hình dáng khối đá nham thạch uốn cong có hốc rỗng trông rất giống chiếc tổ côn trùng tò vò bám trên vách đá.

Dòng dung nham núi lửa Giếng Tiền phun trào

Để lý giải nguyên nhân vì sao một vòm đá bazan khổng lồ lại có thể hình thành ngay sát mép sóng mà không bị sập đổ, các nhà địa chất đã khảo sát chuỗi tầng đá từ miệng núi lửa Giếng Tiền kéo dài xuống bãi triều thôn Tây An Vĩnh. Cách đây khoảng từ một triệu năm đến vài vạn năm trong kỷ Đệ Tứ, ngọn núi lửa Giếng Tiền đã trải qua nhiều đợt phun trào dữ dội theo cả cơ chế phun nổ tạo nón tro xỉ và phun trào dòng dung nham bazan nóng chảy.

Trong một pha phun trào lớn ở giai đoạn muộn, dòng dung nham bazan nóng chảy trên 1.100 độ C đã tràn qua sườn phía tây bắc của miệng phễu Giếng Tiền lao thẳng xuống vùng nước biển nông ven bờ. Khi tiếp xúc đột ngột với nước biển lạnh, lớp vỏ ngoài và phần đỉnh của dòng dung nham đông đặc nhanh chóng thành một tầng đá bazan đặc sít, cứng chắc màu đen nhánh, trong khi phần lõi bên dưới vẫn giữ kết cấu đá bọt xốp nhiều lỗ rỗng, tạo tiền đề địa chất để thiên nhiên đục chạm nên kỳ quan vòm đá nham thạch tự nhiên.

Thông số và đặc điểm địa chấtSố liệu đo đạc và mô tả thực địaÝ nghĩa khoa học và giá trị nhận diện
Tọa độ và phạm vi phân bốBờ biển phía tây bắc Đảo Lớn, thuộc thôn Tây An VĩnhNằm tại điểm kết thúc của lưỡi dung nham cổ chảy từ sườn tây núi lửa ra biển
Nguồn gốc đá mẹDung nham bazan olivin phun trào từ núi lửa Giếng TiềnPhản ánh hoạt động núi lửa trẻ kỷ Đệ Tứ trên thềm lục địa miền Trung Việt Nam
Kích thước hình học vòm đáDài khoảng 20 mét, đỉnh vòm cao khoảng 2,5 mét trên mặt nền (cao 5–6 mét khi triều kiệt)Tạo thành cấu trúc cầu đá tự nhiên bắc qua hõm biển mài mòn không cần trụ đỡ giữa
Cấu trúc phân lớp đáTầng trên là bazan đặc sít dày gần 2 mét; tầng dưới là bazan lỗ rỗng và dăm kết đã bị bào mònMinh chứng tiêu biểu cho cơ chế xâm thực chọn lọc của sóng biển qua hiện tượng biển tiến biển thoái
Cấp độ xếp hạng bảo tồnDi tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia (Quyết định tháng 12 năm 2019)Trụ cột quan trọng trong hồ sơ di sản địa chất biển đảo của tỉnh Quảng Ngãi

Cấu trúc hình thái và cơ chế xâm thực tại cổng Tò Vò Lý Sơn

Nếu hoạt động phun trào của núi lửa là người kiến tạo nên phôi đá ban đầu thì chính sức mạnh bền bỉ của sóng biển và thủy triều qua hàng ngàn năm là người nghệ nhân hoàn thiện diện mạo của cổng Tò Vò Lý Sơn. Khảo sát hình thái học chi tiết của vòm đá cho thấy sự cân bằng cơ học đáng kinh ngạc của tự nhiên trước áp lực khổng lồ của gió bão đại dương.

Kích thước vòm đá bazan và hình dáng tổ tò vò

Nhìn trực diện từ phía bờ biển hướng ra khơi, cổng Tò Vò Lý Sơn có hình dáng như một chiếc cầu vồng bằng đá đen vươn dài ra mép sóng theo hướng đông nam – tây bắc. Theo số liệu đo đạc trong hồ sơ di tích quốc gia, toàn bộ dải đá cấu thành cổng đá có chiều dài tổng thể khoảng gần 20 mét, phần nhịp vòm rỗng chính ở giữa có khẩu độ rộng từ 7 đến 8 mét. Chiều cao từ mặt nền bãi đá phía dưới lên đến đỉnh vòm trung bình đạt khoảng 2,5 mét và lên tới 5–6 mét tính từ đáy rãnh nước khi thủy triều rút kiệt.

Phần mặt cắt phía trên của vòm đá nham thạch tự nhiên có chỗ hẹp nhất rộng khoảng 1,2 đến 1,5 mét và mở rộng dần về hai đầu trụ đá hai bên lên tới 3–4 mét với bề mặt lồi lõm những lỗ hổng tổ ong do túi khí dung nham thoát ra. Hai chân trụ của vòm cổng bám chặt vào nền đá gốc bazan vững chắc ở hai đầu đông và tây, phân tán trọng lực theo nguyên lý vòm chịu nén tự nhiên tương tự như hình dáng tổ côn trùng tò vò, giúp công trình thiên tạo này đứng vững suốt hàng ngàn năm trước bão biển.

Quá trình sóng biển bào mòn qua thời kỳ biển tiến

Cơ chế đục rỗng phần ruột đá bên dưới để hình thành nên nhịp cầu đá thông suốt của cổng Tò Vò Lý Sơn là minh chứng kinh điển về quá trình địa mạo bờ biển gắn liền với hiện tượng biển tiến biển thoái trong thế Holocen. Vào thời kỳ biển tiến Flandrian (Holocen giữa, cách ngày nay khoảng 4.000 đến 6.000 năm), mực nước biển tại khu vực biển Đông cao hơn hiện tại từ 2 đến 4 mét, đặt toàn bộ lưỡi dung nham bazan ở thôn Tây An Vĩnh vào đúng đới sóng vỗ bờ có năng lượng cơ học mạnh nhất.

Hàng triệu đợt sóng biển mang theo cát cuội liên tục đập vào hai bên sườn dải đá, khoét sâu vào tầng đá bazan bọt và tro túp có kết cấu yếu ở phần lõi bên dưới để tạo thành hai hàm ếch đối diện nhau rồi đục thủng hoàn toàn ở phần giữa. Khi mực nước biển hạ thấp dần về mức hiện đại trong giai đoạn biển thoái sau đó, vòm đá bazan cứng chắc phía trên lộ hẳn lên trên mặt bãi triều, tạo thành chiếc cổng đá lộ thiên tương phản thú vị với hang hàm ếch của di tích chùa Hang Lý Sơn ở phía đông bắc đảo.

Cảnh quan vòm đá nham thạch tự nhiên cổng Tò Vò Lý Sơn bên bờ biển Quảng Ngãi
Cảnh quan vòm đá nham thạch tự nhiên cổng Tò Vò Lý Sơn bên bờ biển Quảng Ngãi

Hình 1 - Vòm đá nham thạch tự nhiên cổng Tò Vò Lý Sơn được kiến tạo từ dung nham núi lửa Giếng Tiền và sóng biển bào mòn qua hàng vạn năm.

Quần thể cảnh quan và không gian tâm linh quanh cổng Tò Vò Lý Sơn

Giá trị của cổng Tò Vò Lý Sơn không tồn tại biệt lập ở một vòm đá đơn lẻ mà nằm trong một chỉnh thể không gian cảnh quan địa chất và văn hóa tâm linh liên hoàn của khu vực bờ tây Đảo Lớn. Chỉ trong bán kính vài trăm mét quanh vòm đá là sự kết nối liền mạch giữa bãi đá nham thạch cổ, thềm san hô hóa thạch với ngôi chùa hang trên sườn núi lửa và ngôi lăng thờ Cá Ông hàng trăm năm tuổi.

Bãi đá nham thạch đen và thềm san hô hóa thạch

Bao bọc xung quanh chân vòm đá là khu vực bãi đá nham thạch đen trải rộng hàng ngàn mét vuông dọc theo bờ biển xóm Tò Vò. Khi thủy triều rút xuống vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, cả một cánh đồng đá núi lửa lộ ra dưới làn nước biển trong vắt với đủ mọi hình thù kỳ dị do dòng dung nham đông đặc tạo nên.

Vào mùa xuân và đầu mùa hạ, bề mặt của bãi đá nham thạch đen ngập dưới mép nước thủy triều được phủ lên một lớp rêu biển màu xanh lục non mướt hòa quyện cùng màu đen huyền của nham thạch núi lửa và màu xanh ngọc bích của nước biển. Xen kẽ giữa các khe đá bazan là những khối san hô hóa thạch hình bán cầu có niên đại hàng ngàn năm cùng hệ sinh thái vùng triều sinh động.

Quần thể chùa Đục, Quan Âm Đài và lăng thờ cổ

Từ khu vực vòm đá đi bộ vài trăm mét về phía nam men theo sườn núi lửa Giếng Tiền là quần thể thắng cảnh tâm linh chùa Đục Lý Sơn (Đỉnh Liêm Tự) ẩn trong các hốc đá núi lửa và đài tượng Quan Thế Âm Bồ Tát cao 27 mét uy nghi hướng nhìn ra vùng biển phía tây nơi có cổng Tò Vò, gửi gắm ước nguyện bình yên của cư dân làng chài trước sóng gió biển Đông.

Nằm ngay phía đông bắc gần lối dẫn vào ghềnh đá cổng Tò Vò là di tích lăng Tân thôn Tây — nơi lưu giữ hai bộ xương cá voi khổng lồ dài 28 mét và 22 mét có niên đại hàng trăm năm tuổi. Trong mạng lưới di sản của vùng đất từng nuôi dưỡng cư dân văn hóa Sa Huỳnh cổ đại và là quê hương của những hùng binh Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, cụm cảnh quan cổng Tò Vò – lăng Tân thôn Tây – chùa Đục hợp thành tam giác văn hóa – địa chất đặc sắc ở bờ tây Đảo Lớn.

Đời sống làng chài và bảo tồn danh thắng cổng Tò Vò Lý Sơn

Không chỉ là một tuyệt tác địa chất vô tri, cổng Tò Vò Lý Sơn từ bao đời nay đã gắn bó máu thịt với nhịp sống lao động, sinh hoạt văn hóa và tâm thức của cộng đồng cư dân thôn Tây. Việc bảo tồn nguyên trạng cấu trúc tự nhiên của vòm đá trước tác động của thời tiết và con người đang là nhiệm vụ trọng tâm để gìn giữ di sản cho muôn đời sau.

Nhịp sống ngư dân xóm Tò Vò bên ghềnh đá cổ

Bao đời nay, quanh khu vực ghềnh đá thôn Tây An Vĩnh là nơi cư ngụ của hàng trăm hộ gia đình ngư dân và nông dân gắn bó với nghề đánh bắt hải sản xa bờ và nghề trồng tỏi cô đơn Lý Sơn trên những thửa ruộng cát trắng dưới chân núi Giếng Tiền. Mỗi buổi sớm mai khi thủy triều vừa rút, hình ảnh những người phụ nữ làng chài cần mẫn lội trên bãi đá nham thạch đen quanh cổng đá để hái rau câu, bắt ốc biển hay những chiếc thuyền thúng neo đậu dập dềnh bên ghềnh đá đã trở thành nét chấm phá bình dị của làng biển.

Trong đời sống tinh thần của người dân xóm Tò Vò, không gian bờ biển quanh cổng đá và lăng Tân thôn Tây còn gắn liền với các nghi thức tín ngưỡng biển truyền thống. Hàng năm, người dân thôn Tây đều thành kính tham gia vào lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa để tri ân tổ tiên đã dong buồm ra khơi cắm mốc chủ quyền, hay hòa mình vào không khí sôi động của lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn mỗi độ xuân về.

Giá trị danh thắng quốc gia và ý thức gìn giữ

Trước những giá trị độc bản về khoa học địa chất, địa mạo núi lửa và cảnh quan thẩm mỹ, vào tháng 12 năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành quyết định xếp hạng cổng Tò Vò Lý Sơn là Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia với các nguyên tắc bảo tồn nghiêm ngặt:

  • Bảo vệ tuyệt đối cấu trúc chịu lực của vòm đá bazan: Do phần đỉnh của vòm đá nham thạch tự nhiên đã trải qua hàng vạn năm phong hóa và chịu tác động xâm thực liên tục của nước biển mặn, việc tập trung đông người leo trèo trực tiếp lên mặt trên của đỉnh vòm được nghiêm cấm nhằm tránh gây áp lực cơ học làm nứt gãy kết cấu đá cổ.
  • Giữ gìn nguyên trạng không gian địa mạo và bãi đá ven bờ: Nghiêm cấm mọi hành vi xây dựng các công trình bê tông cốt thép kiên cố, kè đá nhân tạo lấn biển hoặc khai thác đá cảnh, san hô hóa thạch trong phạm vi khoanh vùng bảo vệ khu vực I và khu vực II của di tích tại thôn Tây An Vĩnh.
  • Bảo tồn hệ sinh thái vùng triều và cảnh quan môi trường biển: Duy trì các hoạt động thu gom rác thải nhựa đại dương dạt vào ghềnh đá sau các đợt gió mùa, bảo vệ thảm rêu xanh tự nhiên, cỏ biển và các loài sinh vật đáy sinh sống trong các hốc đá quanh chân cổng.
  • Giáo dục cộng đồng về giá trị di sản địa chất núi lửa: Lồng ghép câu chuyện hình thành vòm đá từ dòng dung nham núi lửa Giếng Tiền và quá trình xâm thực qua hiện tượng biển tiến biển thoái vào chương trình giáo dục di sản địa phương, nâng cao niềm tự hào và trách nhiệm tự giác bảo vệ danh thắng của mỗi người dân trên đảo.

Trải qua hàng triệu năm kể từ ngày dòng lửa đỏ từ lòng đất tuôn trào gặp sóng nước đại dương, cổng Tò Vò Lý Sơn vẫn sừng sững nơi bờ tây đảo tiền tiêu như một tuyệt tác điêu khắc vĩnh cửu của tạo hóa. Để tìm hiểu thêm các thông tin bách khoa chuẩn xác về hệ thống di sản địa chất, danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và văn hóa bản địa trên khắp địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Quảng Ngãi NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất