Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội điện Trường Bà - Biểu tượng đoàn kết các dân tộc nơi đại ngàn Trà Bồng

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, lễ hội điện Trường Bà tại huyện Trà Bồng là không gian văn hóa tâm linh kết tinh sự giao thoa tín ngưỡng giữa cộng đồng người Kinh, người Cor, người Hoa và người Chăm.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Toàn cảnh sân hành lễ Điện Trường Bà rực rỡ cờ hoa và múa rồng trong ngày hội tại Trà Bồng

Giữa vùng trung du và miền núi phía tây bắc tỉnh Quảng Ngãi đượm hương rừng quế cổ thụ, lễ hội điện Trường Bà từ hàng trăm năm qua đã trở thành điểm tựa tâm linh thiêng liêng của cư dân vùng cao. Diễn ra định kỳ vào dịp rằm tháng Tư âm lịch hằng năm tại thị trấn Trà Xuân huyện Trà Bồng, kỳ hội mùa xuân này hòa quyện trang nghiêm nghi thức tế lễ cổ truyền với âm vang cồng chiêng đại ngàn, tôn vinh công đức tiền nhân mở cõi và thắt chặt tình đoàn kết anh em các dân tộc.

Cội nguồn lịch sử và tín ngưỡng trong lễ hội điện Trường Bà

Sự hình thành và phát triển của lễ hội điện Trường Bà gắn liền với lịch sử khai sơn phá thạch, mở mang bờ cõi và giao lưu văn hóa lâu đời tại vùng đất địa đầu phía tây bắc xứ Quảng. Ngôi cổ miếu bên dòng sông Trà Bồng là biên niên sử sống động khắc họa quá trình chung lưng đấu cật giữa miền ngược và miền xuôi.

Sự dung hợp tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na

Theo truyền tích vùng nguồn Trà Bồng, khởi nguyên của di tích bắt nguồn từ chiếc am nhỏ do cư dân dựng lên phụng thờ Mẹ xứ sở. Trong quá trình cộng cư hòa hiếu giữa người Việt từ đồng bằng lên lập nghiệp với người Chăm và đồng bào dân tộc Cor bản địa trên những triền núi quế Trà Bồng Quảng Ngãi, hình tượng nữ thần Po Inư Nagar đã được tiếp biến tự nhiên thành Thánh Mẫu Thiên Y A Na ngự tại chính điện.

Trong tâm thức của cộng đồng cư dân các dân tộc Kinh, Cor, Hoa và Chăm tại Trà Bồng, Thánh Mẫu Thiên Y A Na là đấng tối linh cai quản núi rừng, sông suối và mùa màng. Bà che chở cho những đoàn thương nhân buôn bán quế rừng và ban phước lành cho nương rẫy tươi tốt, tạo nên bản sắc đa văn hóa độc đáo cho lễ hội điện Trường Bà.

Tôn vinh công đức tiền nhân mở cõi vùng biên viễn

Điện Trường Bà còn tôn vinh các bậc nhân thần có công khai khẩn vùng biên viễn xứ Quảng, nổi bật là ban thờ Trấn Quốc công Bùi Tá Hán và Phó Đô tướng Mai Đình Dõng cùng các vị tiền hiền.

Sử cũ ghi chép rằng vào thế kỷ XVI dưới triều đại nhà Lê, Trấn Quốc công Bùi Tá Hán là vị danh tướng có công đầu trong việc bình định vùng đất Nam Ngãi, lập đồn điền, mở chợ giao thương Kinh - Thượng và thực thi chính sách đoàn kết các bộ tộc miền núi dọc theo tuyến phòng thủ tiền thân của Trường lũy Quảng Ngãi. Tiếp nối công nghiệp ấy vào thế kỷ XVIII, võ tướng Mai Đình Dõng đã dốc lòng bảo vệ cuộc sống an cư lạc nghiệp cho nhân dân vùng nguồn Trà Bồng. Việc đồng bào các dân tộc cùng suy tôn các vị danh tướng người Việt bên cạnh Thánh Mẫu và thần núi của người Cor tại Điện Trường Bà có mối liên hệ lịch sử mật thiết với truyền thống lễ tế Xuân lăng Ông Bùi Tá Hán Quảng Ngãi nơi vùng hạ lưu sông Trà Khúc Quảng Ngãi, khẳng định đạo lý uống nước nhớ nguồn bền chặt.

Hạng mục di sản bách khoaNội dung lịch sử và văn hóa cốt lõiÝ nghĩa biểu tượng trong cộng đồng
Tên gọi di sản chính thứcLễ hội điện Trường Bà tại huyện Trà BồngKhông gian văn hóa tín ngưỡng tiêu biểu miền tây Quảng Ngãi
Vị trí không gian trung tâmKhu di tích Điện Trường Bà, thị trấn Trà Xuân huyện Trà BồngĐiểm giao thoa kinh tế và văn hóa giữa miền xuôi với miền ngược
Hệ thống thần linh phụng thờThánh Mẫu Thiên Y A Na, Trấn Quốc công Bùi Tá Hán, Mai Đình DõngSự hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và đạo lý tôn vinh công thần
Cộng đồng chủ thể thực hànhĐồng bào bốn dân tộc anh em gồm Kinh, Cor, Hoa và ChămMinh chứng sống động cho khối đại đoàn kết các dân tộc Việt Nam
Thời điểm cử hành định kỳLệ Xuân chính hội từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Tư âm lịchKỳ hội lớn nhất trong năm cầu quốc thái dân an, mùa màng bội thu
Danh hiệu pháp lý quốc giaDi tích lịch sử quốc gia (2014) và Di sản phi vật thể quốc gia (2017)Khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc được Nhà nước bảo hộ

Không gian kiến trúc và lịch trình lễ hội điện Trường Bà

Không gian thực hành lễ hội điện Trường Bà gắn liền với quần thể kiến trúc cổ kính tọa lạc ngay cửa ngõ dẫn lên các xã vùng cao đại ngàn Cà Đam. Thế đất sơn thủy hữu tình cùng nhịp điệu thời gian theo lịch nông nghiệp cổ truyền đã định hình nên quy mô trang trọng của kỳ hội qua từng thế hệ.

Quần thể di tích cổ kính bên dòng sông Trà Bồng

Tọa lạc tại thị trấn Trà Xuân huyện Trà Bồng, di tích Điện Trường Bà lưng tựa núi rừng phía nam, mặt nhìn ra sông Trà Bồng, mang diện mạo kiến trúc đình miếu cổ truyền uy nghiêm.

Bước qua cổng tam quan bề thế là bức bình phong đắp nổi hình chim phụng và linh thú Bạch Hổ đứng trấn giữ trước sân hành lễ rộng rãi. Khu tiền đường và chính điện được kiến tạo theo lối mái chồng diêm lợp ngói âm dương rêu phong, trên bờ nóc trang trí hình tượng lưỡng long chầu nguyệt bằng nghệ thuật ghép mảnh sành sứ tinh xảo. Bên trong hậu cung chia làm ba khám thờ lớn sơn son thếp vàng, nơi lưu giữ các pho tượng cổ, long vị, hoành phi, câu đối chữ Hán và các đạo sắc phong quý giá của vương triều Nguyễn. Năm 2014, Điện Trường Bà được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia, tiếp nối bằng Quyết định số 1852/QĐ-BVHTTDL ngày 08 tháng 5 năm 2017 công nhận lễ hội điện Trường Bà là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Cổng tam quan di tích Điện Trường Bà trang hoàng cờ hội rực rỡ cùng đồng bào dân tộc Cor trong trang phục thổ cẩm truyền thống
Cổng tam quan di tích Điện Trường Bà trang hoàng cờ hội rực rỡ cùng đồng bào dân tộc Cor trong trang phục thổ cẩm truyền thống

Chu kỳ Lệ Xuân tháng Tư theo lịch nông nghiệp

Hoạt động tế lễ lớn nhất tại di tích là kỳ Lệ Xuân diễn ra vào dịp rằm tháng Tư âm lịch (từ ngày 15 đến 17 tháng Tư âm lịch, chánh lễ ngày 16 tháng Tư) cùng kỳ Lệ Thu tháng Tám âm lịch.

Thời điểm rằm tháng Tư âm lịch trùng khớp với giai đoạn chuyển mùa quan trọng của cư dân miền núi Trà Bồng khi vụ thu hoạch quế mùa xuân vừa hoàn tất và bà con chuẩn bị bước vào chu kỳ gieo tỉa lúa rẫy mới. Ngay từ đầu tháng Tư âm lịch, Ban quản lý di tích cùng các bậc cao niên người Kinh và già làng người Cor từ các xã Trà Sơn, Trà Thủy, Trà Hiệp, Trà Lâm đã họp bàn phân công chuẩn bị lễ hội, chỉnh âm lại những bộ chiêng cổ để sẵn sàng xuống phố trẩy hội.

Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ hội điện Trường Bà

Phần lễ của lễ hội điện Trường Bà được bảo lưu nghiêm cẩn theo đúng điển chế cổ truyền với sự tham gia đồng hành của các bậc bô lão người Kinh và các già làng trong cộng đồng dân tộc Cor. Mỗi nghi thức từ lúc khai lễ cho đến khi hoàn sắc đều chứa đựng chiều sâu triết lý tâm linh hướng về nguồn cội.

Nghi lễ Mộc dục, rước sắc thần và tế ngoại đàn

Chuỗi nghi thức chính thức của lễ hội điện Trường Bà mở màn bằng lễ Mộc dục diễn ra trang nghiêm nơi hậu cung dùng nguồn nước tinh khiết pha hương quế rừng. Tiếp đó là nghi lễ rước sắc, nghi thức trọng đại thu hút sự thành kính lớn nhất của cộng đồng dân cư. Các đạo sắc phong của các hoàng đế triều Nguyễn ban tặng cho Thánh Mẫu Thiên Y A Na và các vị nhân thần được đặt trên long đình sơn son thếp vàng, rước từ nơi lưu giữ về an vị tại chính điện Điện Trường Bà.

Đoàn nghi lễ rước sắc diễu hành qua thị trấn Trà Xuân huyện Trà Bồng trong tiếng trống chiêng cùng đội lân sư rồng, kiệu long đình, các vị bô lão và đại biểu người Cor trong sắc phục thổ cẩm. Khi sắc thần đã an vị tại chính điện, ban tế lễ tiến hành lễ tế ngoại đàn và nghi thức hiến sinh truyền thống của người Cor dâng lên thần linh, tạo nên nét giao thoa nghi lễ độc đáo sánh cùng sự trang nghiêm của lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa ngoài khơi xa.

Lễ chánh tế cổ truyền và đêm hoa đăng trên sông

Cao trào thiêng liêng nhất của kỳ hội diễn ra vào sáng ngày 16 tháng Tư âm lịch với lễ tế chính điện cử hành theo nghi thức cổ truyền gồm các tuần hiến rượu, dâng hương, dâng trà và lễ vật đặc sản bản địa. Bản chúc văn được vị độc chúc xướng lên sang sảng giữa sân điện khói trầm nghi ngút, ca ngợi công đức che chở của Thánh Mẫu Thiên Y A Na, tôn vinh chí khí mở cõi của Trấn Quốc công Bùi Tá Hán, Mai Đình Dõng và cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, bản làng no ấm.

  • Lễ Mộc dục và Túc yết: Cử hành trước ngày chính hội nhằm thanh tẩy không gian thờ tự, bao sái long vị và cáo yết chư vị thần linh về kỳ hội mùa xuân.
  • Lễ rước sắc thần triều Nguyễn: Nghi thức rước long đình mang các đạo sắc phong từ nơi lưu giữ diễu hành qua phố thị về an vị tại chính điện Điện Trường Bà.
  • Lễ tế ngoại đàn và hiến tế dân gian: Kết hợp nghi thức tế thần đất đai, tiền hiền của người Kinh với nghi thức dâng lễ vật truyền thống của các già làng người Cor.
  • Lễ chánh tế và dâng hương cộng đồng: Cử hành trọng thể vào ngày 16 tháng Tư âm lịch, nơi đại diện các dân tộc Kinh, Cor, Hoa, Chăm cùng thành kính dâng hương tri ân.
  • Lễ thả hoa đăng cầu an: Hàng ngàn ngọn đèn hoa sen lung linh được thả trôi trên dòng sông Trà Bồng vào đêm hội, gửi gắm ước vọng hòa bình và hạnh phúc.

Sau lễ chánh tế trang trọng là nghi thức dâng hương của các đoàn đại biểu và nhân dân thập phương. Khi màn đêm buông xuống bên bờ sông Trà Bồng, hàng ngàn chiếc đèn hoa đăng được thắp sáng và thả xuống dòng nước mát lành, kết nối lời cầu nguyện bình an từ miền sơn cước xuôi về phía ngọn núi Thiên Ấn Quảng Ngãi nơi miền hạ du.

Không gian diễn xướng người Cor và giá trị lễ hội điện Trường Bà

Nếu phần lễ của lễ hội điện Trường Bà mang vẻ đẹp trang nghiêm của nghi thức cung đình và dân gian Việt, thì phần hội lại bùng nổ sức sống phóng khoáng của văn hóa đại ngàn Đông Trường Sơn. Chính sự hiện diện chủ đạo của các nghệ nhân dân tộc Cor đã thổi luồng sinh khí đặc sắc vào sân hội tháng Tư âm lịch.

Đấu chiêng người Cor và điệu múa cà đáo truyền thống

Ngay sau hồi trống khai hội vang rền trước sân Điện Trường Bà, không gian lễ hội lập tức ngân vang âm thanh trầm hùng của nghệ thuật đấu chiêng người Cor — di sản âm nhạc dân gian đặc hữu của vùng núi Trà Bồng. Bộ chiêng cổ truyền của người Cor gồm hai chiếc chiêng đồng lớn (chiêng chồng và chiêng vợ) kết hợp cùng chiếc trống hai mặt da trâu giữ nhịp trung tâm. Các nghệ nhân nam người Cor trong trang phục khố thổ cẩm dệt hoa văn đỏ đen, trán quấn khăn đỏ, chân trần vững chãi đối diện nhau tạo thành thế song đấu đầy kịch tính. Tiếng chiêng lúc dồn dập như thác đổ đầu nguồn, lúc ngân dài vang vọng vào vách núi, thể hiện tài nghệ biến tấu nhịp điệu của người nghệ nhân.

Nghệ nhân dân tộc Cor trình diễn đấu chiêng và điệu múa cà đáo truyền thống trước cổng di tích Điện Trường Bà
Nghệ nhân dân tộc Cor trình diễn đấu chiêng và điệu múa cà đáo truyền thống trước cổng di tích Điện Trường Bà

Hòa nhịp cùng tiếng chiêng trống rộn rã là vòng múa cà đáo uyển chuyển của các thiếu nữ và phụ nữ người Cor trong trang phục váy thổ cẩm xanh đen, áo trắng điểm xuyết vòng cườm ngũ sắc lấp lánh trên cổ và tua rua đỏ bên hông. Đôi bàn tay người phụ nữ Cor đưa lên hạ xuống nhịp nhàng mô phỏng động tác tuốt lúa, tỉa bắp, hái quế trên nương cao, trong khi đôi chân bước đi uyển chuyển theo vòng tròn quanh đội chiêng. Bên cạnh đấu chiêng người Cor và múa cà đáo, phần hội còn diễn ra sôi nổi các đêm hát bội cổ truyền, hô hát bài chòi dân gian và các trò chơi đẩy gậy, bắn nỏ, kéo co.

Biểu tượng cố kết cộng đồng bốn dân tộc anh em

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, lễ hội điện Trường Bà vẫn luôn giữ vững vai trò là biểu tượng thiêng liêng của khối đại đoàn kết các dân tộc Kinh, Cor, Hoa, Chăm tại tỉnh Quảng Ngãi. Từ thuở tiền nhân dựng làng mở đất, đến những năm tháng kiên cường trong cuộc khởi nghĩa Trà Bồng mùa thu năm 1959 và công cuộc dựng xây quê hương hôm nay, ngôi điện cổ bên sông Trà Bồng luôn là mái nhà chung quy tụ nghĩa tình đồng bào. Trong những ngày hội tháng Tư, mọi khoảng cách địa lý giữa bản làng trên đỉnh Cà Đam với phố thị miền xuôi đều xóa nhòa bên những chén trà quế thơm nồng kết hợp vị ngọt thanh của đường phèn Quảng Ngãi hay thức quà kẹo gương Thu Xà Quảng Ngãi đậm tình quê hương.

Đồng hành cùng chiến lược bảo tồn và số hóa kho tàng văn hóa dân tộc, hệ thống dữ liệu của Quảng Ngãi NSSC tiếp tục lưu trữ và lan tỏa những tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trên địa bàn tỉnh. Khép lại những ngày hội rộn ràng tiếng chiêng ngân bên dòng sông Trà Bồng, dư âm của lễ hội điện Trường Bà vẫn lắng đọng sâu sắc trong lòng mỗi người con đất Quảng về đạo lý tri ân tiền nhân và sức mạnh trường tồn của tình đoàn kết dân tộc nơi đại ngàn xứ quế.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất