Lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn - Hào khí cư dân biển đảo và mạch nguồn truyền thống ngàn khơi
NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Mỗi độ xuân về trên vùng biển tiền tiêu của Tổ quốc, lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn lại khuấy động cả một vùng sóng nước bằng tiếng trống lệnh dồn dập và nhịp chèo rẽ sóng hào hùng. Trải qua hơn bốn trăm năm hình thành và phát triển, sự kiện văn hóa độc đáo này không chỉ là cuộc tranh tài thể thao trên biển mà còn kết tinh bản lĩnh, trí tuệ và khát vọng chinh phục đại dương của cư dân đất đảo.
Cội nguồn lịch sử của lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn
Lịch sử ra đời của lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn gắn liền máu thịt với quá trình cư dân người Việt từ đất liền vượt biển ra khai phá đảo Cù Lao Ré — tên gọi cổ của đảo Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi ngày nay. Từ một sinh hoạt tín ngưỡng cầu mùa và rèn luyện quân sĩ thuở sơ khai, lễ hội đã trở thành biểu tượng văn hóa trường tồn của vùng biển miền Trung.
Dấu ấn thập ngũ thiên lập ấp và tuyển chọn binh đinh
Theo gia phả các dòng tộc lớn và các đạo sắc phong còn lưu giữ tại địa phương, vào khoảng cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII, mười lăm vị tiền hiền thuộc các đại tộc đã dẫn dắt con cháu từ vùng ven biển đất liền Quảng Ngãi ra đảo Cù Lao Ré khai khẩn đất hoang, lập nên hai làng cổ An Vĩnh và An Hải theo truyền thống thập ngũ thiên lập ấp. Để tưởng nhớ công ơn mở đất của tổ tiên và tạ ơn các vị thần biển cả đã che chở cho dân làng trước sóng to gió lớn, cư dân hai làng đã khởi xướng tục đua thuyền đầu xuân kết hợp với lễ tế thần tại đình làng.
Đặc biệt, dưới thời các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn, khi triều đình thành lập Đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải để hằng năm dong thuyền ra quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa dựng bia, cắm mốc chủ quyền, các cuộc đua thuyền trên đảo còn là thao trường trên biển để các vị cai đội kiệt xuất như Chánh đội trưởng Thủy quân Phạm Hữu Nhật sát hạch, rèn luyện thể lực và kỹ năng điều khiển ghe thuyền vượt sóng dữ của các suất đinh trước khi tuyển chọn vào đội binh thuyền lên đường làm nhiệm vụ quốc gia.
Ý nghĩa biểu trưng bộ tứ linh trong tín ngưỡng biển đảo
Khác biệt lớn nhất tạo nên bản sắc riêng của lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn so với các hội đua thuyền ở những vùng miền khác trên cả nước là sự quy tụ đầy đủ bốn linh vật thiêng liêng trong văn hóa phương Đông gồm Long (Rồng), Lân (Kỳ lân), Quy (Rùa) và Phụng (Phượng hoàng). Trong tâm thức tín ngưỡng cư dân biển đảo, bốn linh vật này tượng trưng cho bốn nguồn sức mạnh hộ trì cho người đi biển
- Thuyền Long (Rồng): Biểu trưng cho uy lực của chốn thủy cung, vị thần hô mưa gọi gió, điều hòa khí hậu và dẫn lối cho các đoàn thuyền vượt qua dông bão.
- Thuyền Lân (Kỳ lân): Biểu trưng cho sự thái bình, nhân từ, mang lại phúc lộc, may mắn và sự bình yên cho các xóm làng ven biển.
- Thuyền Quy (Rùa vàng): Biểu trưng cho sự trường tồn, vững chãi như nền đá ngầm nâng đỡ hòn đảo giữa đại dương bao la.
- Thuyền Phụng (Phượng hoàng): Biểu trưng cho đức hạnh, sự hồi sinh mạnh mẽ và khát vọng vươn cao hướng về ánh mặt trời.
Mỗi chiếc thuyền đua Long Lân Quy Phụng thuộc quyền quản lý và gìn giữ của một xóm (lân) trong làng An Hải hoặc làng An Vĩnh. Việc bốn linh vật cùng đồng loạt rẽ sóng tranh tài trên mặt biển đầu năm mới mang ý nghĩa quy tụ linh khí bốn phương, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và những chuyến tàu vươn khơi đánh bắt hải sản luôn tôm cá đầy khoang.
| Hạng mục di sản | Thông số và đặc trưng truyền thống tại Lý Sơn | Ý nghĩa văn hóa và tín ngưỡng biển đảo |
|---|---|---|
| Tên gọi chính thức | Lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn | Hội đua bốn thuyền linh vật Long, Lân, Quy, Phụng cổ truyền |
| Thời gian tổ chức | Từ mùng 4 đến mùng 8 tháng Giêng âm lịch và các kỳ đại lễ tháng Ba | Mở đầu năm mới cầu bình an và kết nối lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa |
| Không gian diễn ra | Đình làng An Hải, đình làng An Vĩnh, Âm Linh tự và vùng biển Lý Sơn | Gắn kết không gian thờ tự tiền hiền với trường đua trên mặt biển |
| Cấu tạo thuyền đua | Gỗ chò chỉ hoặc gỗ sao, dài 16,5m – 18,5m, rộng 1,45m – 1,6m | Thân thuyền thon dài lướt sóng nhanh, chạm khắc đầu đuôi tứ linh rực rỡ |
| Biên chế đội đua | Từ 22 đến 24 vận động viên gồm Tổng lái, Tổng mũi, Tổng khoan và bạn chèo | Thể hiện kỷ luật hiệp đồng chặt chẽ như một đơn vị thủy binh cổ truyền |
| Cấp độ công nhận | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tháng 9 năm 2020 | Tôn vinh giá trị lịch sử, nghệ thuật trình diễn và cố kết cộng đồng |
Không gian và kỹ nghệ đóng thuyền lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn
Để chuẩn bị cho những màn rượt đuổi nghẹt thở trên mặt biển xanh, cộng đồng cư dân các lân trên huyện đảo phải trải qua quá trình chuẩn bị công phu từ khâu đóng mới, tu bổ thuyền đua cho tới việc thiết lập không gian nghi lễ tại các ngôi đình cổ kính. Toàn bộ công việc này đều được thực hiện bằng sự tự nguyện và lòng thành kính của người dân.
Không gian đình làng cổ kính và trường đua trên biển
Tâm điểm diễn ra lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn là không gian văn hóa tâm linh ven biển thuộc hai khu vực làng cổ An Hải và An Vĩnh cùng hòn đảo Bé An Bình Lý Sơn. Trong đó, đình làng An Hải — di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia xây dựng từ năm Minh Mạng nguyên niên (1820) — và đình làng An Vĩnh là nơi đặt bàn thờ thần Thành hoàng, các vị tiền hiền khai khẩn và là nơi các đội thuyền tập kết làm lễ tế thần. Ngoài ra, lễ hội còn diễn ra vào các dịp đại lễ tại dinh Bà Thiên Y A Na, lăng Tân thờ cá Ông, thắng cảnh chùa Hang Lý Sơn và đặc biệt là trong khuôn khổ lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa vào tháng Ba âm lịch.
Trường đua chính là vùng biển phẳng lặng, nước trong xanh như ngọc bích nằm ngay trước sân đình làng An Hải và An Vĩnh. Dọc theo bờ kè đá chắn sóng kéo dài hàng cây số, hàng vạn người dân địa phương đứng chật kín để theo dõi và cổ vũ cho đội thuyền của lân mình. Giữa mặt biển cách bờ vài trăm mét, ban tổ chức cho cắm ba cột cờ phướn cao làm mốc giới hạn đường đua, tạo nên một sân vận động tự nhiên rộng lớn giữa lòng đại dương.
Kỹ nghệ đóng thuyền và biên chế đội hình tay chèo
Nghệ thuật đóng và trang trí thuyền đua Long Lân Quy Phụng là sự kết tinh tay nghề điêu luyện của những nghệ nhân mộc cổ truyền xứ Quảng. Thuyền đua được đóng bằng các loại gỗ quý dẻo dai, nhẹ và chịu nước mặn tốt như gỗ chò chỉ, gỗ sao. Mỗi chiếc thuyền dài từ 16,5 mét đến 18,5 mét, rộng khoảng 1,45 mét đến 1,6 mét, chia thành 11 hoặc 12 khoang cân đối; phần mũi và đuôi thuyền được chạm khắc gỗ nổi, sơn vẽ tỉ mỉ hình đầu và đuôi của bốn linh vật Long, Lân, Quy, Phụng. Khi kết thúc mùa hội, thuyền được dân làng khiêng về cất giữ trang trọng trong nhà thuyền riêng cạnh đình làng.

Biên chế trên mỗi chiếc thuyền đua gồm từ 22 đến 24 trai tráng ưu tú nhất của lân, tuổi đời từ 18 đến 45, đều là những ngư dân giỏi bơi lặn, dạn dày sương gió. Đội hình trên thuyền được phân công chức trách vô cùng chặt chẽ theo đúng quy phạm hàng hải truyền thống
- Tổng lái thuyền đua: Đứng ở vị trí đuôi thuyền, nắm giữ cây chèo lái dài và nặng nhất, chịu trách nhiệm giữ thăng bằng và điều khiển mũi thuyền ôm cua chuẩn xác qua các cọc tiêu.
- Tổng mũi: Đứng ở khoang đầu tiên sát đầu linh vật, cầm dầm chèo mũi phối hợp nhịp nhàng với Tổng lái để bẻ góc chuyển hướng thuyền khi vào khúc quanh.
- Tổng khoan (Tổng trống): Đứng ở khoang giữa thuyền, đánh trống hoặc gõ mõ giữ nhịp chèo thống nhất cho toàn bộ thuyền viên và kiêm nhiệm việc tát nước tràn vào khoang.
- Đội ngũ bạn chèo (tay chèo): Khoảng 20 trai tráng chia đều ngồi hai bên mạn thuyền, mặc đồng phục theo màu sắc biểu trưng của từng linh vật, tạo nên sức đẩy đồng bộ đưa con thuyền lao vút trên mặt biển.
Nghi thức và thể thức tranh tài lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn
Sự hấp dẫn đặc biệt của lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn nằm ở sự hòa quyện chặt chẽ giữa phần lễ cổ kính đầy tính nhân văn và phần hội kịch tính, sôi động trên mặt nước. Mọi bước đi từ lúc hạ thủy thuyền cho tới khi trao thưởng đều tuân theo những quy ước văn hóa lâu đời của cộng đồng cư dân đất đảo.
Lễ nghinh thần tại đình làng và tục nhường quyền hạ thủy
Trước ngày khai hội chính thức (bắt đầu từ mùng 4 đến mùng 8 tháng Giêng âm lịch), các bô lão trong ban khánh tiết cùng đội đua phải thực hiện nghi thức tẩy uế và điểm nhãn cho thuyền đua bằng nước lá dâu tằm hoặc trầm hương. Sáng sớm ngày mở hội, các đội thuyền rước thuyền về tập kết trước sân đình làng An Hải hoặc đình làng An Vĩnh để các vị tiên chỉ, bô lão cử hành lễ tế cáo thần Thành hoàng, chư vị tiền hiền và anh linh các chiến sĩ Hoàng Sa.
Một nét đẹp văn hóa ứng xử được lưu truyền suốt hàng trăm năm qua trên đảo là tục lệ tôn ti "anh nhường em, em kính anh" giữa hai làng cổ An Vĩnh và An Hải. Do làng An Vĩnh được hình thành sớm hơn nên được tôn là người anh, còn làng An Hải lập sau là người em; bởi vậy trong các kỳ đại lễ chung, thuyền đua của làng An Vĩnh luôn được quyền hạ thủy xuống biển trước và dẫn đầu đội hình diễu hành nghinh thần, thể hiện sự tôn trọng trật tự lịch sử và tình đoàn kết gắn bó.
Kỹ thuật trổ tiêu điêu luyện trên bốn độ đua biển
Sau hồi trống lệnh khai cuộc vang rền từ lễ đài trước đình làng, cả bốn chiếc thuyền đua Long Lân Quy Phụng đồng loạt vung chèo xuất phát từ tiêu Trung (cọc cờ giữa), lao vút về phía tiêu Thượng rồi vòng về tiêu Hạ. Một cuộc đua truyền thống hoàn chỉnh thường bao gồm bốn độ (tương ứng với bốn vòng kép tức tám vòng đơn quanh hệ thống ba cọc tiêu), tổng quãng đường chèo thuyền trên biển lên tới gần mười hải lý.

Khoảnh khắc gay cấn nhất trong toàn bộ cuộc đua chính là nghi thức trổ tiêu — tức kỹ thuật điều khiển thuyền đua vòng qua các cọc tiêu cờ ở hai đầu đường đua. Khi tiến sát cọc tiêu, người Tổng lái thuyền đua ở đuôi thuyền và Tổng mũi ở đầu thuyền phải phối hợp ghìm chèo, nghiêng mạn thuyền để con thuyền xoay tròn 180 độ ôm sát cọc tiêu mà không chạm làm đổ cọc hay để hai thuyền va chạm vào nhau. Theo quan niệm dân gian Lý Sơn, nếu thuyền Quy hoặc thuyền Long về nhất thì năm đó biển lặng sóng êm, tàu cá trúng đậm mùa hải sản; còn nếu thuyền Lân hoặc thuyền Phụng dẫn đầu thì những cánh đồng trồng tỏi cô đơn Lý Sơn và hành tím Lý Sơn Quảng Ngãi sẽ cho vụ mùa bội thu.
Giá trị di sản văn hóa của lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn
Vượt lên trên khuôn khổ của một hội thi thể thao dân gian đầu xuân, lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn là bộ sử biên niên sống động phản ánh lịch sử khai khẩn, bảo vệ biển đảo và bản sắc văn hóa độc đáo của cư dân vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Những giá trị tinh thần ấy đã được khẳng định ở tầm vóc quốc gia.
Tôn vinh di sản quốc gia và tinh thần thượng võ
Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc sắc được trao truyền liên tục qua hơn bốn thế kỷ, vào tháng 9 năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2745/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội là minh chứng sinh động cho tinh thần thượng võ, ý chí kiên cường bất khuất trước thiên nhiên khắc nghiệt và kỷ luật hiệp đồng chặt chẽ của những người con miền biển, tiếp nối truyền thống giữ vững chủ quyền Hoàng Sa, Trường Sa của cha ông.
Bảo tồn mạch nguồn văn hóa biển đảo trong nhịp sống mới
Trong nhịp sống đương đại, công tác bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội luôn được cộng đồng các lân và chính quyền địa phương chú trọng thực hiện bài bản. Các nghệ nhân đóng thuyền cao tuổi tích cực truyền nghề chạm khắc đầu đuôi tứ linh cho thế hệ kế cận; trong khi các bậc lão ngư truyền dạy kỹ năng cầm lái, trổ tiêu và nghi thức cúng tế cổ truyền cho thanh niên trên đảo. Toàn bộ hồ sơ di sản và không gian văn hóa của lễ hội cũng được số hóa và giới thiệu sâu rộng trên cổng thông tin Quảng Ngãi NSSC, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương Quảng Ngãi giàu truyền thống văn hiến.
Giữa muôn trùng sóng biếc của biển Đông, lễ hội đua thuyền tứ linh Lý Sơn vẫn ngân vang mỗi độ xuân về như nhịp đập trường tồn của trái tim người dân đất đảo. Hình ảnh bốn chiếc thuyền Long, Lân, Quy, Phụng kiêu hãnh rẽ sóng lao về phía trước dưới bóng cờ Tổ quốc mãi mãi là biểu tượng bất diệt của lòng tri ân tiền nhân, khát vọng hòa bình ấm no và ý chí vươn khơi làm chủ vùng biển thiêng liêng của dân tộc Việt Nam.
NSSC Quảng Ngãi
quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ngãi.
Bài liên quan
Lễ mừng lúa mới người Ba Na - Bản giao hưởng tạ ơn thần linh và gắn kết buôn làng nơi đại ngàn
Lễ mừng lúa mới người Ba Na là nghi thức nông nghiệp cổ truyền tạ ơn thần Lúa, hội tụ âm vang cồng chiêng, điệu múa xoang và hương rượu ghè đại ngàn.
Kẹo mạch nha Quảng Ngãi - Vị ngọt thanh tao kết tinh từ mộng lúa quê hương
Kẹo mạch nha Quảng Ngãi kết tinh vị ngọt thanh từ mộng lúa và nếp thơm vùng Thi Phổ, Mộ Đức. Khám phá lịch sử làng nghề, quy trình ủ men và giá trị văn hóa.
Sâm dây Ngọc Linh Kon Tum - Tinh hoa dược liệu dưới tán rừng thông Bắc Tây Nguyên
Sâm dây Ngọc Linh Kon Tum sinh trưởng dưới tán rừng thông núi cao Tu Mơ Rông và Đăk Glei. Khám phá nguồn gốc, hoạt chất saponin và giá trị di sản dược liệu.



