Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Pơ Thi - Nghi lễ bỏ mả và bản giao hưởng nhân sinh nơi đại ngàn

Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc bản địa vùng Bắc Tây Nguyên, lễ hội Pơ Thi hay lễ bỏ mả của đồng bào Gia Rai và Ba Na là nghi lễ vòng đời trọng đại bậc nhất, kết tinh triết lý nhân sinh sâu sắc cùng nghệ thuật điêu khắc, âm nhạc dân gian đặc sắc.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Người dân Gia Rai dựng mái tranh và trang trí hoa văn truyền thống trên đỉnh nhà mồ trong lễ hội Pơ Thi

Giữa những cánh rừng già đại ngàn Bắc Tây Nguyên hùng vĩ bên dòng sông Đăk Bla, lễ hội Pơ Thi từ bao đời nay vẫn vang vọng như một bản trường ca văn hóa tổng hợp kỳ vĩ nhất trong chu kỳ đời người của cư dân bản địa. Không mang màu sắc bi lụy của một đám tang thông thường, lễ bỏ mả truyền thống này là cuộc hội ngộ và chia tay lớn lao của cả buôn làng dành cho người đã khuất, nơi kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc cồng chiêng và vũ điệu dân gian thăng hoa rực rỡ.

Triết lý nhân sinh và nguồn gốc của lễ hội Pơ Thi

Để thấu hiểu sức sống mãnh liệt của lễ hội Pơ Thi qua hàng thế kỷ, cần đặt nghi lễ này vào trong hệ thống vũ trụ quan vạn vật hữu linh và quan niệm về sự sống - cái chết của cư dân bản địa trên vùng cao nguyên. Mỗi tập tục thực hành quanh khu mộ địa đều ẩn chứa tình cảm thủy chung giữa người đang sống với người đã về cõi vĩnh hằng.

Quan niệm về linh hồn và thế giới tổ tiên Atâu

Theo tín ngưỡng cổ truyền của đồng bào Gia Rai và Ba Na, khi một thành viên trong buôn làng trút hơi thở cuối cùng, linh hồn của họ chưa lập tức rời bỏ trần gian để siêu thoát mà biến thành hồn ma (Atâu) vẫn quẩn quanh bên ngôi mộ tạm ở nghĩa địa phía tây buôn làng. Trong một đến vài năm sau khi chôn cất, thân nhân vẫn đều đặn mang cơm nước, củi sưởi ra khu mộ tạm mỗi ngày để chăm sóc người quá cố.

Theo luật tục, khi chưa làm lễ hội Pơ Thi thì linh hồn chưa thể đoàn tụ với ông bà tại thế giới tổ tiên Atâu và tái sinh qua các kiếp luân hồi. Kể từ giây phút khép lại lễ bỏ mả, ngôi nhà mồ được trả về cho rừng xanh tự nhiên, linh hồn người khuất thanh thản bước sang thế giới bên kia, còn người sống cũng được giải phóng khỏi nỗi đau thương để toàn tâm chăm lo mùa màng bên mái nhà rông Kon Klor Kon Tum sừng sững giữa đại ngàn.

Tục chia của và nghĩa tình trọn vẹn của buôn làng

Nét văn hóa phản ánh chiều sâu nhân bản trong lễ hội Pơ Thi là tục chia của cho người khuất, xuất phát từ quan niệm cuộc sống ở thế giới tổ tiên Atâu cũng cần tư liệu sản xuất và vật dụng sinh hoạt.

Những vật phẩm trong tục chia của cho người khuất gồm có ché sành đựng rượu, nồi đồng, gùi đan mây tre tinh xảo từ nghề đan lát mây tre của người Ba Na Kon Tum, tấm váy khố dệt hoa văn cổ truyền của nghề dệt thổ cẩm Làng Teng, cùng các công cụ lao động như rìu, rựa, cuốc và nỏ. Theo phong tục cổ truyền, những vật dụng chia cho người khuất thường được làm mẻ một góc nhỏ với quan niệm cái gì có dấu hiệu chia cắt thì mới thuộc về linh hồn người khuất. Ngày nay, tập tục này đã được đồng bào tiết giản văn minh bằng các mô hình thu nhỏ làm từ gỗ và tre nứa, vừa giữ trọn ý nghĩa tâm linh vừa tránh lãng phí.

Khía cạnh di sản bách khoaĐặc điểm cốt lõi trong lễ hội Pơ ThiGiá trị văn hóa và nghệ thuật tương ứng
Tên gọi và bản chất lễ hộiLễ hội Pơ Thi hay lễ bỏ mả truyền thống vùng cao nguyênNghi lễ vòng đời lớn nhất tiễn đưa linh hồn về cõi tổ tiên
Cộng đồng chủ thể văn hóaĐồng bào Gia Rai và Ba Na tại Bắc Tây NguyênBảo lưu kho tàng luật tục, sử thi và tín ngưỡng bản địa cổ xưa
Thời gian tổ chức định kỳMùa khô từ tháng Một đến tháng Tư dương lịch sau mùa gặtThời điểm nông nhàn, lúa đầy kho và thời tiết rừng núi nắng ráo
Không gian thực hành chínhKhu nghĩa địa nhà mồ phía tây buôn làng dưới tán rừng giàBảo tàng điêu khắc và kiến trúc dân gian ngoài trời độc đáo
Loại hình nghệ thuật hội tụKiến trúc nhà mồ, tượng gỗ nhà mồ, cồng chiêng, vòng múa xoangKhông gian trình diễn tổng hợp đỉnh cao của mỹ thuật và âm nhạc
Hình tượng diễn xướng đặc hữuMàn hóa trang múa rối ma bùn Bram và ma đeo mặt nạ gỗBiểu tượng giao hòa giữa hai thế giới âm dương trong ngày tiễn biệt

Không gian kiến trúc và điêu khắc trong lễ hội Pơ Thi

Chuẩn bị cho một kỳ lễ hội Pơ Thi là quá trình lao động nghệ thuật tập thể kéo dài hàng tháng trời của cả buôn làng vào mùa khô, sau khi mùa thu hoạch lúa rẫy và lễ mừng lúa mới người Ba Na đã khép lại viên mãn. Tâm điểm thị giác của toàn bộ không gian lễ hội chính là quần thể kiến trúc và điêu khắc gỗ dân gian mọc lên uy nghi giữa rừng cây.

Kiến trúc nhà mồ rực rỡ sắc màu tự nhiên

Trước ngày mở hội, trai tráng và nghệ nhân trong buôn cùng chọn gỗ quý, tre nứa, cỏ tranh dựng công trình kiến trúc nhà mồ có khung cột vững chãi và mái tranh dày trên phần mộ.

Điểm cuốn hút đặc biệt của kiến trúc nhà mồ nằm ở phần bờ nóc và hệ thống cột trang trí được chạm khắc, vẽ hoa văn rực rỡ bằng các chất màu tự nhiên lấy từ củ nghệ rừng, bùn non, vôi trắng và nhọ nồi. Trên đỉnh mái nhà mồ thường vươn cao các mô hình thuyền độc mộc, hình sừng trâu cách điệu, hình mặt trời tám cánh hoặc chim đại bàng Kơlang. Từng đường nét kỷ hà đỏ, đen, trắng, vàng đan xen hài hòa trên nền gỗ mộc và mái tranh vàng óng dưới nắng xuân cao nguyên biến ngôi nhà mồ thành một tác phẩm kiến trúc mỹ thuật dân gian tràn đầy sức sống.

Nghệ thuật tạc tượng gỗ nhà mồ nguyên sơ

Bao quanh bốn phía hàng rào của ngôi nhà mồ là hàng chục bức tượng gỗ nhà mồ đứng nối tiếp nhau tạo thành một quần thể điêu khắc ngoài trời sống động. Đây chính là nơi tinh hoa của nghề tạc tượng gỗ dân gian Tây Nguyên tại Kon Tum được phát huy ở trình độ điêu luyện nhất. Chỉ với chiếc rìu vạt và dao quắm, các nghệ nhân đã thổi hồn vào khúc gỗ rừng thành hình tượng điêu khắc giàu cảm xúc.

Hệ thống tượng gỗ nhà mồ trong lễ hội Pơ Thi chia thành nhiều nhóm chủ đề giàu tính triết lý nhân sinh. Nhóm tượng phổ biến nhất là hình ảnh những người ngồi chống cằm bên đầu gối, hai bàn tay ôm lấy khuôn mặt trầm tư đượm nỗi buồn thương tiếc người đã khuất. Nhưng ngay bên cạnh nỗi buồn chia ly ấy lại là nhóm tượng tái hiện nhịp sống sinh sôi mãnh liệt của buôn làng với hình tượng người phụ nữ mang thai, người mẹ địu con, người giã gạo, người đánh trống và những bức tượng tôn vinh sự nảy nở của vạn vật. Ở bốn góc rào nhà mồ còn có các cột klao chạm hình ngà voi, chim công, khỉ rừng và rùa, khẳng định mối giao hòa bất diệt giữa con người với thiên nhiên đại ngàn như hệ sinh thái nguyên sơ tại Vườn quốc gia Chư Mom Ray.

Nghi thức tâm linh và âm nhạc trong lễ hội Pơ Thi

Khi ngôi nhà mồ cùng dàn tượng gỗ đã hoàn tất, lễ hội Pơ Thi chính thức bước vào chuỗi nghi thức tâm linh và trình diễn âm nhạc kéo dài suốt ba đến năm ngày đêm liên tục. Khắp không gian rừng nghĩa địa bừng lên hơi ấm của những đống lửa lớn, mùi hương nồng đượm của rượu cần và tiếng cồng chiêng vang động núi rừng.

Các bô lão người Gia Rai thực hiện nghi thức châm nước bằng ống tre vào ché rượu ghè cúng thần linh trong lễ hội Pơ Thi
Các bô lão người Gia Rai thực hiện nghi thức châm nước bằng ống tre vào ché rượu ghè cúng thần linh trong lễ hội Pơ Thi

Nghi lễ khóc tiễn biệt và dâng rượu ghè men lá

Mở đầu ngày lễ chính là nghi thức cúng khấn thần linh (Yang) và gọi hồn người quá cố về dự bữa tiệc chia tay cuối cùng với gia đình, dòng tộc. Bên hàng cột nhà mồ mới dựng, các vị bô lão và chủ gia đình thành kính bày biện lễ vật gồm thịt nướng, cơm lam cùng hàng chục ché rượu ghè Kon Tum ủ từ men vỏ cây rừng theo bí quyết trăm năm của nghề làm rượu ghè men lá cổ truyền Kon Tum. Vị già làng tay nâng ống tre tươi rót dòng nước suối mát lành vào chiếc ché rượu lớn nhất, miệng ngân nga lời khấn trầm bổng nhắn nhủ với linh hồn người khuất rằng từ nay nhà mới đã dựng xong, của cải đã chia đủ, xin người khuất hãy yên lòng về với tổ tiên.

Bên nhà mồ, những người phụ nữ cất tiếng khóc kể (hơri) ôn lại kỷ niệm lúc sinh thời và dặn dò linh hồn về miền đất tổ tiên bình an. Sau tuần rượu cúng dâng cho thần linh và người khuất thông qua ống cần cắm riêng bên mộ, các già làng cùng khách quý từ các buôn gần xa lần lượt vít cong cần trúc, chia sẻ vị ngọt cay nồng ấm áp của men lá rừng già.

  • Giai đoạn chuẩn bị dựng nhà mồ: Cả buôn làng vào rừng tìm gỗ quý, đẽo cột, lợp mái tranh, vẽ hoa văn tự nhiên và tạc quần thể tượng gỗ nhà mồ suốt nhiều tuần lễ trước ngày hội.
  • Ngày mở cửa mả và dựng cột lễ: Gia đình làm lễ xin phép thần đất, dựng cột lễ trước nhà mồ và trưng bày các vật phẩm trong tục chia của cho người khuất.
  • Đêm hội cồng chiêng và vòng xoang bất tận: Các đội chiêng, đội múa xoang và đoàn hóa trang ma bùn đi vòng quanh nhà mồ suốt ngày đêm để chung vui cùng linh hồn người khuất.
  • Nghi thức đại lễ chia tay và bỏ mả: Cử hành lễ cúng tiễn biệt cuối cùng vào rạng sáng ngày kết thúc, sau đó buôn làng khép lại việc thăm mả để người khuất siêu thoát về thế giới tổ tiên Atâu.

Bản hòa tấu cồng chiêng và vòng múa xoang quanh mộ

Đồng hành xuyên suốt từ lúc mặt trời mọc cho đến tận đêm khuya của lễ hội Pơ Thi là âm thanh trầm hùng của dàn cồng chiêng — hạt nhân của di sản Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên tại Kon Tum đã được UNESCO vinh danh. Bộ chiêng phục vụ lễ bỏ mả (như bộ chiêng Aráp của người Gia Rai hay bộ chiêng Pơ thi của người Ba Na) quy tụ đầy đủ các hàng chiêng cái trầm ấm, chiêng con thanh thoát cùng trống lớn Hơgơr giữ nhịp chủ đạo. Bài chiêng trong lễ Pơ Thi có tiết tấu biến đổi phong phú từ chậm rãi, trang nghiêm lúc khấn tiễn biệt sang rộn ràng, thúc giục khi bước vào hội vui.

Đội nghệ nhân cồng chiêng bước đi nhịp nhàng theo vòng tròn quanh khu nhà mồ và tượng gỗ trong lễ hội Pơ Thi
Đội nghệ nhân cồng chiêng bước đi nhịp nhàng theo vòng tròn quanh khu nhà mồ và tượng gỗ trong lễ hội Pơ Thi

Theo tiếng chiêng ngân vang vọng vách núi, hàng trăm chàng trai, cô gái và người già trẻ nhỏ nối tay nhau tạo thành vòng múa xoang rộng lớn chuyển động ngược chiều kim đồng hồ bao quanh ngôi nhà mồ. Những bước chân trần nhịp nhàng dậm xuống mặt đất bazan đỏ thẫm, đôi bàn tay vươn lên mềm mại như cánh chim rừng hòa cùng sắc chàm đỏ rực rỡ của trang phục thổ cẩm dưới ánh lửa bập bùng. Bên cạnh dàn cồng chiêng và vòng múa xoang, các nghệ nhân còn trình diễn những nhạc cụ dân tộc độc đáo như đàn T'rưng, đàn K'lông pút, đàn Ting ning, biến khu rừng nhà mồ thành sân khấu nghệ thuật dân gian sống động.

Diễn xướng ma bùn và sức sống của lễ hội Pơ Thi

Cao trào độc đáo và gây ấn tượng thị giác mạnh mẽ nhất trong lễ hội Pơ Thi chính là sự xuất hiện của các nhân vật hóa trang siêu nhiên bước ra từ khu rừng rậm. Đây là hình thức diễn xướng kịch câm và múa mặt nạ dân gian cổ xưa nhất còn được lưu giữ nguyên vẹn trong đời sống các tộc người Tây Nguyên.

Vũ điệu hóa trang múa rối ma bùn Bram độc đáo

Vào ngày chính hội, từ phía bìa rừng, một đoàn người hóa trang kỳ lạ bất ngờ tiến vào khu vực nhà mồ trong tiếng reo hò phấn khích của dân làng: đó là màn trình diễn múa rối ma bùn Bram (Atâu Bram). Thanh niên trong buôn trát kín bùn đất sét mịn toàn thân, đội mũ nan tre phủ lá chuối khô hoặc đeo mặt nạ gỗ ngộ nghĩnh, đóng vai những linh hồn từ thế giới tổ tiên Atâu trở về đón người mới mất.

Đoàn múa rối ma bùn Bram cùng các nhân vật đeo mặt nạ gỗ vừa nhảy múa theo những động tác hài hước quanh hàng tượng gỗ nhà mồ, vừa hòa vào giữa đội cồng chiêng và vòng múa xoang của dân làng. Sự hiện diện của những hình bóng ma bùn mang đến tiếng cười sảng khoái, xua tan bầu không khí u buồn của sự chia ly, gửi gắm thông điệp nhân văn rằng cõi âm và cõi dương đã cùng nhau vui hội trọn vẹn trước giờ phút chia xa.

Bảo tồn không gian văn hóa tổng hợp của đại ngàn

Lễ hội Pơ Thi là bảo tàng sống động hội tụ trọn vẹn nghệ thuật kiến trúc nhà mồ, điêu khắc tượng gỗ nhà mồ, âm nhạc cồng chiêng, hát khóc kể, vòng múa xoang và kịch câm hóa trang. Hơn thế nữa, lễ hội còn là minh chứng cao đẹp cho tinh thần tương thân tương ái của buôn làng, khi mọi gia đình đều tự nguyện góp gạo, góp rượu cần và ngày công lao động để giúp gia chủ lo chu toàn đại lễ.

Trước những biến chuyển của đời sống hiện đại, công tác bảo tồn lễ bỏ mả truyền thống theo hướng giữ gìn nguyên vẹn cốt lõi nghệ thuật dân gian đồng thời rút gọn thời gian tổ chức hợp lý, tiết kiệm đang được các địa phương tích cực triển khai. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến các dân tộc Việt Nam, chuyên trang Quảng Ngãi NSSC trân trọng lưu trữ và giới thiệu hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các lễ hội truyền thống đặc sắc của vùng đất giao thoa biển đảo và đại ngàn. Khép lại bức tranh tổng quan về lễ hội Pơ Thi, âm vang tiếng chiêng bên những hàng tượng gỗ trầm tư dưới nắng rừng Tây Nguyên vẫn mãi là minh chứng bất diệt cho chiều sâu triết lý nhân sinh và tâm hồn nghệ sĩ phóng khoáng của đồng bào các dân tộc bản địa.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất