Bỏ qua đến nội dung

Biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi - Dải cát vàng óng ả bên cái nôi khảo cổ ba ngàn năm

Tọa lạc tại cửa ngõ cực nam thị xã Đức Phổ, biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi từ lâu đã nổi danh là một trong những thắng cảnh duyên hải đẹp và giàu chiều sâu lịch sử bậc nhất miền Trung. Sự giao hòa giữa dải cát vàng óng ánh, ghềnh đá bazan kỳ thú cùng di chỉ khảo cổ tiền sử đã kiến tạo nên một quần thể di sản biển đảo độc bản.

NSSC Quảng NgãiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nước biển trong xanh như ngọc bích vỗ nhẹ lên bãi cát vàng và cụm đá tự nhiên tại biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi

Xuôi theo trục Quốc lộ 1A đến vùng ranh giới cực nam của tỉnh, du khách sẽ bắt gặp dải bờ biển uốn cong hình lưỡi liềm tuyệt đẹp của biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi nằm nép mình giữa dãy núi ven bờ và đại dương xanh thẳm. Không chỉ cuốn hút bởi sắc cát vàng óng ả, vùng duyên hải thuộc phường Phổ Thạnh còn hội tụ đầm nước ngọt tự nhiên, ghềnh đá núi lửa và tầng văn hóa khảo cổ ba thiên niên kỷ.

Vị trí địa lý và hình thái bờ cát biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi

Nằm ở cửa ngõ phía nam của tỉnh kết nối trực tiếp với vùng duyên hải Hoài Nhơn thuộc tỉnh Bình Định cũ, biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi sở hữu tọa độ địa lý chiến lược cả về giao thông đường bộ, đường sắt lẫn hàng hải ven bờ. Cấu trúc địa hình lòng chảo hướng biển được bao bọc bởi các dãy đồi núi thấp của mạch Trường Sơn đâm ngang ra đại dương đã định hình nên một vùng vịnh nửa kín êm đềm.

Vòng cung biển dài sáu cây số tại phường Phổ Thạnh

Xét về địa giới hành chính, thắng cảnh biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi trải dài trên địa bàn phường Phổ Thạnh và một phần xã Phổ Châu thuộc thị xã Đức Phổ, cách trung tâm tỉnh lỵ khoảng 60 ki-lô-mét về phía nam. Điểm đặc biệt hiếm có về mặt giao thông của danh thắng này là cả tuyến Quốc lộ 1A huyết mạch lẫn đường sắt Bắc – Nam đều chạy men theo sườn núi sát ngay phía tây bờ biển; từ khung cửa tàu Thống Nhất hay trên đèo Bình Đê uốn lượn, toàn bộ khung cảnh mặt nước xanh biếc và dải cát vàng hiện ra trọn vẹn. Nếu phía bắc của tỉnh tự hào với dải cát trắng mịn tại bãi biển Mỹ Khê Quảng Ngãi hay vẻ đẹp địa chất kỳ vĩ của mũi Ba Làng An Bình Sơn hướng ra huyện đảo tiền tiêu đảo Lý Sơn, thì vùng biển Đức Phổ lại mang một dáng vẻ trầm mặc và ấm áp rất riêng.

Nhìn từ độ cao toàn cảnh, đường bờ biển tại khu vực Sa Huỳnh uốn cong mềm mại như một vầng trăng khuyết kéo dài liên tục gần 6 ki-lô-mét theo trục bắc – nam, ôm trọn lấy vùng vịnh biển nước xanh trong vắt. Phía bắc vòng cung biển được giới hạn bởi các gò cát cổ thuộc thôn Long Thạnh, Thạnh Đức; phía nam khép lại bởi dãy núi đá hoa cương chạy dọc xuống vùng giáp ranh đèo Bình Đê; phía đông mở rộng ra biển Đông mênh mông; còn phía tây tựa lưng vào đầm nước ngọt An Khê, cánh đồng muối truyền thống và dãy núi phía nam thị xã Đức Phổ.

Địa thế giao hội giữa đầm An Khê và đại dương

Một trong những cấu trúc địa lý – thủy văn độc đáo nhất tạo nên giá trị toàn diện cho biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi chính là sự hiện diện song hành của đầm An Khê và hệ thống đầm Nước Mặn nằm ngay phía sau dải cồn cát ven biển. Chỉ cách mép sóng biển Đông một dải cát hẹp rộng vài trăm mét về phía tây bắc, đầm An Khê hiện lên như một hồ nước ngọt tự nhiên mênh mông nhất tỉnh với diện tích mặt nước khoảng 347 héc-ta, chiều dài hơn 3,5 ki-lô-mét và chiều rộng gần 1 ki-lô-mét. Đầm thu nhận nguồn nước ngọt mát lành từ các khe suối trên dãy núi phía tây đổ xuống và thông thương với biển qua lạch Cửa Lỗ.

Nằm liền kề phía nam đầm An Khê là đầm Nước Mặn kết nối trực tiếp với đại dương thông qua cửa biển Sa Huỳnh — nơi giao hội giữa dòng chảy nội địa và thủy triều biển Đông, đồng thời là cửa ngõ ra vào của hàng trăm tàu thuyền đánh cá xa bờ thuộc phường Phổ Thạnh. Cư dân tiền sử cách đây ba thiên niên kỷ cũng như ngư dân, diêm dân đương đại đều nương tựa vào địa thế tam hợp "đầm ngọt – vịnh mặn – biển khơi" này để định cư và phát triển giao thương hàng hải.

Hạng mục địa lý và cảnh quanThông số và vị trí thực địaVai trò kiến tạo địa mạo và sinh thái
Tọa độ hành chínhPhường Phổ Thạnh và xã Phổ Châu, thị xã Đức PhổCửa ngõ duyên hải cực nam cách trung tâm tỉnh Quảng Ngãi 60 km
Hình thái đường bờ biểnDài khoảng 6 ki-lô-mét uốn cong hình lưỡi liềmTạo thành vịnh biển nửa kín êm sóng, độ dốc thềm cát thoai thoải
Đặc trưng trầm tích bãi tắmCát hạt vừa và mịn mang sắc vàng óng ánh tự nhiênNguồn gốc của danh xưng cổ "Sa Hoàng" biến âm thành Sa Huỳnh
Hệ thống thủy vực liền kềĐầm An Khê (347 ha nước ngọt) và đầm Nước MặnCấu trúc đầm phá ven biển cổ nối thông ra cửa biển Sa Huỳnh
Quần thể đá và đảo ven bờGhềnh đá Châu Me, cụm đảo Hòn Bẹp và Hòn DùRạn đá bazan và đá hoa cương cổ che chắn sóng và nuôi dưỡng sinh vật

Đặc điểm tự nhiên và địa mạo đá tại biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi

Không chỉ gây ấn tượng bởi thế đất giao hòa giữa núi, đầm và đại dương, biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi còn sở hữu những phẩm chất tự nhiên đặc sắc về màu sắc trầm tích cát, chế độ thủy văn ôn hòa và quần thể địa mạo đá núi lửa ven bờ. Mỗi yếu tố tự nhiên tại đây đều gắn liền với lịch sử hình thành địa danh cũng như sự phong phú của hệ sinh thái biển nhiệt đới.

Sắc cát vàng óng ánh và thủy văn vịnh biển

Điểm nhận diện độc đáo nhất làm nên tên tuổi của biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi trên bản đồ danh thắng miền Trung chính là màu cát vàng óng ả trải dài suốt sáu cây số bờ biển. Khác với sắc cát trắng tinh từ san hô vụn ở vùng biển đảo hay cát trắng xám pha phù sa ở các cửa sông lớn, tầng cát tại bờ biển phường Phổ Thạnh được cấu tạo từ các hạt thạch anh kết hợp khoáng vật tự nhiên phong hóa từ dãy núi đá hoa cương ven bờ, tạo nên màu vàng tươi rực rỡ dưới ánh nắng mặt trời. Theo sử liệu địa phương, xưa kia vùng đất này mang tên là "Sa Hoàng" (nghĩa là cát vàng); đến thời chúa Nguyễn, do phép kỵ húy tên chúa Nguyễn Hoàng nên chữ "Hoàng" được đọc chệch âm thành "Huỳnh", từ đó danh xưng Sa Huỳnh chính thức ra đời.

Về đặc điểm địa hình đáy biển và chế độ thủy văn, thềm cát ngầm của bãi tắm Sa Huỳnh có độ dốc rất nhỏ, thoai thoải vươn ra xa bờ hàng trăm mét với mặt cát phẳng mịn và không xuất hiện các hố xoáy nguy hiểm vào mùa nắng. Nước biển tại đây nổi tiếng có độ mặn cao — trung bình đạt từ 3,0 đến 3,5 phần trăm vào mùa khô — và độ trong suốt lý tưởng đến mức có thể nhìn thấy những đàn cá nhỏ bơi lội dưới làn nước xanh ngọc bích. Từ tháng Ba đến tháng Chín hằng năm, mặt biển tại thị xã Đức Phổ lặng sóng, gió nồm nam thổi mát rượi qua rặng phi lao.

Quần thể ghềnh đá Châu Me cùng cụm đảo Hòn Bẹp

Nếu phần trung tâm của bãi biển là dải cát vàng mềm mại, thì hai đầu bắc – nam và vùng biển ven bờ của biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi lại mang vẻ đẹp kỳ vĩ, hoang sơ của các cấu trúc địa chất đá cổ. Nổi bật nhất ở phía nam bãi tắm thuộc địa phận thôn Châu Me là thắng cảnh ghềnh đá Châu Me — nơi những dải đá trầm tích biến chất và đá bazan cổ có niên đại hàng triệu năm vươn mình ra đón sóng đại dương. Trải qua quá trình bào mòn của sóng biển và thủy triều, các khối đá tại ghềnh đá Châu Me bị phong hóa thành muôn hình vạn trạng kỳ thú, có đoạn xếp chồng lên nhau thành từng lớp bậc thang phẳng lì, có đoạn nhấp nhô như những cụm san hô hóa thạch.

Từ bờ cát Sa Huỳnh hoặc trên mỏm cao của ghềnh đá Châu Me phóng tầm mắt ra khơi khoảng một đến hai hải lý, du khách sẽ chiêm ngưỡng cụm đảo đá nhỏ nhô lên giữa làn nước biếc gồm Hòn Bẹp và Hòn Dù (còn gọi là Hòn Khu Ông). Hòn Bẹp mang dáng dấp một khối đá khổng lồ nằm xoài mình giữa sóng nước nơi chim biển thường tìm về làm tổ; trong khi đó Hòn Dù lại có hình khối tròn trịa vươn cao như chiếc lọng che giữa biển khơi. Dưới chân ghềnh đá Châu Me cũng như vùng rạn ngầm bao quanh Hòn Bẹp và Hòn Dù là hệ sinh thái rạn đá ven bờ phong phú, nơi cư ngụ của nhiều loài sinh vật biển như tôm hùm tự nhiên, cua huỳnh đế, nhum biển cùng những thảm rong mơ xanh mướt.

Quần thể ghềnh đá Châu Me với những khối đá bazan xếp tầng độc đáo vươn ra mặt nước tại biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi
Quần thể ghềnh đá Châu Me với những khối đá bazan xếp tầng độc đáo vươn ra mặt nước tại biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi

Không gian di sản và làng nghề quanh biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi

Sức nặng văn hóa làm nên tầm vóc quốc gia và quốc tế của biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi nằm ở chỗ danh thắng tự nhiên này chính là trung tâm không gian sinh tồn của một nền văn minh cổ đại rực rỡ, đồng thời là nơi bảo lưu những làng nghề truyền thống trăm năm tuổi gắn liền với nắng gió và vị mặn của đại dương.

Cái nôi văn hóa tiền sử bên bờ đầm An Khê

Ít có bãi biển nào tại Việt Nam lại gắn liền trực tiếp với tên gọi của một trong ba trung tâm văn minh thời đại kim khí lớn nhất Đông Nam Á như vùng biển cực nam Quảng Ngãi. Ngay trên những cồn cát vàng chạy dọc giữa bờ biển với đầm An Khê thuộc các thôn Long Thạnh, Phú Khương, Thạnh Đức của phường Phổ Thạnh, vào năm 1909 nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier lần đầu tiên phát hiện kho mộ chum bằng đất nung khoảng 200 chiếc, mở đầu cho hơn một thế kỷ nghiên cứu về nền văn hóa Sa Huỳnh có niên đại từ khoảng 3.000 năm đến 2.000 năm cách ngày nay. Cùng với nền văn hóa Đông Sơn ở lưu vực sông Mã – sông Hồng phía bắc và nền văn hóa Óc Eo ở vùng đồng bằng Nam Bộ phía nam, chủ nhân của văn hóa cổ nơi đây đã kiến tạo nên thế chân kiềng văn minh tiền – sơ sử rực rỡ trên dải đất hình chữ S.

Trải qua hàng chục đợt khai quật khảo cổ học tại gò Ma Vương, đồi Phú Khương, Long Thạnh và lòng đầm An Khê, các nhà khoa học đã tìm thấy hàng ngàn hiện vật vô giá: những chiếc mộ chum hình trụ, hình cầu chôn đứng trong cồn cát ven biển; bộ sưu tập đồ trang sức bằng đá mã não, đá nephrite và thủy tinh nhân tạo hình khuyên tai hai đầu thú, khuyên tai ba mấu; cùng công cụ rìu đồng, giáo sắt và đồ gốm khắc vạch tinh xảo. Nhờ giá trị lịch sử – khoa học kiệt xuất đó, ngày 29 tháng 12 năm 2022 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định xếp hạng địa điểm Văn hóa Sa Huỳnh tại thị xã Đức Phổ là di tích quốc gia đặc biệt, bao gồm Nhà trưng bày Văn hóa Sa Huỳnh và quần thể các di chỉ quanh đầm An Khê.

Sắc trắng đồng muối trăm năm và nghề nước mắm

Tiếp nối mạch nguồn khai thác biển từ thời tiền sử, cư dân vùng ven biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi từ thế kỷ XIX đến nay đã tận dụng lợi thế nước biển có độ mặn cao từ cửa biển Sa Huỳnh dẫn vào đầm Nước Mặn cùng nền nhiệt độ nắng ấm quanh năm để gây dựng nên làng muối truyền thống Sa Huỳnh trứ danh khắp miền Trung. Cánh đồng muối rộng hơn 110 héc-ta nằm trải dài phía tây Quốc lộ 1A thuộc địa bàn phường Phổ Thạnh, được chia thành hàng ngàn ô ruộng vuông vức lấp lánh dưới nắng. Vào mùa làm muối kéo dài từ tháng Giêng đến tháng Bảy âm lịch, hình ảnh diêm dân đội nón lá cào muối, gánh những sọt muối trắng tinh khôi giữa ánh bình minh vàng rực đã trở thành biểu tượng lao động đầy xúc cảm của vùng biển Đức Phổ.

Song hành cùng hạt muối biển mặn mòi và nguồn cá cơm than tươi ngon đánh bắt từ ngư trường biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi, người dân địa phương còn phát triển nghề chế biến nước mắm Sa Huỳnh Đức Phổ theo phương pháp ủ chượp truyền thống trong thùng gỗ suốt mười hai tháng ròng. Dọc lên phía bắc thị xã Đức Phổ, hành trình di sản của vùng đất cực nam còn kết nối liền mạch với Khu di tích lịch sử Bệnh xá Đặng Thùy Trâm Đức Phổ tại xã Phổ Cường và những đoạn lũy đá cổ của Trường lũy Quảng Ngãi chạy dọc sườn núi từ thời vua Gia Long mở đầu vương triều Nguyễn.

Diêm dân đội nón lá gánh những sọt muối trắng tinh khôi trên cánh đồng muối truyền thống ven biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi
Diêm dân đội nón lá gánh những sọt muối trắng tinh khôi trên cánh đồng muối truyền thống ven biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi
Không gian di sản và văn hóaNiên đại và quy mô ghi nhậnGiá trị lịch sử và bản sắc bản địa
Quần thể di chỉ Văn hóa Sa HuỳnhCách ngày nay 3.000 đến 2.000 năm (Long Thạnh, Phú Khương)Được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt vào tháng 12 năm 2022
Cánh đồng muối Phổ ThạnhRộng hơn 110 héc-ta hình thành từ thế kỷ XIXBiểu tượng lao động của diêm dân gắn với nguồn nước cửa biển Sa Huỳnh
Nghề làm nước mắm truyền thốngCác hộ gia truyền quanh cảng cá phường Phổ ThạnhKết hợp cá cơm biển Sa Huỳnh và muối hạt già ủ chượp tự nhiên
Lễ hội cầu ngư và nghinh ÔngTổ chức vào mùng 3 tháng Giêng và rằm tháng Sáu âm lịchDi sản văn hóa phi vật thể gắn với tín ngưỡng thờ thần Nam Hải
Không gian sinh thái đầm An KhêDiện tích mặt nước 347 ha cùng kênh đào cổCảnh quan đầm nước ngọt ven biển lớn nhất tỉnh Quảng Ngãi

Đời sống văn hóa vạn chài và bảo tồn biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi

Vẻ đẹp của biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi không chỉ được định hình bởi sắc vàng của cát hay màu trắng của muối mà còn thấm đẫm sức sống mãnh liệt từ cộng đồng ngư dân vạn chài phường Phổ Thạnh. Trải qua bao thế hệ bám biển vươn khơi, người dân nơi đây đã dệt nên một bức tranh văn hóa biển sống động và đồng lòng gìn giữ cảnh quan di sản cho muôn đời sau.

Tín ngưỡng thờ Cá Ông và nhịp sống vạn chài

Với đội tàu đánh bắt xa bờ hùng hậu lên tới hơn một ngàn chiếc neo đậu kín vùng vịnh cửa biển Sa Huỳnh, phường Phổ Thạnh là một trong những trung tâm nghề cá sầm uất và lâu đời nhất của tỉnh Quảng Ngãi. Mỗi sớm mai, cảng cá Sa Huỳnh lại rộn rã tiếng máy tàu cập bến đón những mẻ cá ngừ đại dương, cá thu, mực ống tươi rói.

Trong tâm thức của những người con vạn chài ngày đêm đối mặt với sóng gió trùng khơi, tín ngưỡng thờ Cá Ông (Đức Ngư Ông Nam Hải) là điểm tựa tinh thần thiêng liêng bậc nhất. Dọc theo vùng ven biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi hiện diện các ngôi lăng Ông cổ kính như Lăng Ông Nam Hải thôn Thạnh Đức và vạn chài Thạch By — nơi lưu giữ hàng chục bộ ngọc cốt Cá Ông cùng các sắc phong cổ của triều Nguyễn. Hằng năm, vào dịp mở cửa biển đầu xuân (mùng 3 tháng Giêng âm lịch) và kỳ tế thu (rằm tháng Sáu âm lịch), toàn thể cộng đồng ngư dân lại nô nức cử hành lễ hội nghinh Ông Sa Huỳnh Đức Phổ với nghi thức rước kiệu thần Nam Hải ra biển và những màn hát bả trạo vang vọng cả vùng vịnh biển.

Định hướng bảo tồn cảnh quan sinh thái biển bền vững

Trước giá trị kép đặc biệt vừa là danh thắng tự nhiên ven biển vừa là vùng lõi của di tích quốc gia đặc biệt Văn hóa Sa Huỳnh, công tác bảo tồn cảnh quan sinh thái và di sản văn hóa tại khu vực biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi đang được tỉnh Quảng Ngãi cùng cộng đồng cư dân thị xã Đức Phổ triển khai đồng bộ:

  • Khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối không gian khảo cổ và địa mạo bờ biển: Giữ nguyên hiện trạng hệ thống cồn cát cổ ngăn cách giữa bờ biển với đầm An Khê, khu vực gò Ma Vương, Phú Khương, Long Thạnh cùng quần thể ghềnh đá Châu Me, nghiêm cấm mọi hoạt động xâm phạm tầng văn hóa khảo cổ.
  • Bảo tồn hệ sinh thái thủy vực đầm An Khê, đầm Nước Mặn và rạn đá Hòn Bẹp: Kiểm soát chặt chẽ chất lượng nguồn nước đổ vào đầm An Khê, khơi thông luồng lạch tại cửa biển Sa Huỳnh và bảo vệ thảm sinh vật biển tự nhiên quanh cụm đảo Hòn Bẹp, Hòn Dù.
  • Gìn giữ không gian làng nghề muối truyền thống và văn hóa vạn chài Phổ Thạnh: Duy trì diện tích hơn 110 héc-ta ruộng muối truyền thống kết hợp ứng dụng kỹ thuật kết tinh muối sạch, đồng thời bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc các lăng thờ Cá Ông và nghi thức hát bả trạo.
  • Phát triển mô hình du lịch văn hóa – sinh thái cộng đồng gắn với bảo vệ môi trường biển: Khuyến khích người dân địa phương tham gia gìn giữ dải cát vàng 6 ki-lô-mét luôn sạch đẹp, hạn chế rác thải nhựa tại cảng cá và kết nối hành trình tìm hiểu Nhà trưng bày Văn hóa Sa Huỳnh.

Trải qua hơn ba thiên niên kỷ kể từ khi những cư dân tiền sử đầu tiên thắp lên ngọn lửa văn minh bên bờ đầm nước ngọt cho đến nhịp sống vạn chài sôi động hôm nay, biển Sa Huỳnh Quảng Ngãi vẫn vẹn nguyên vẻ đẹp quyến rũ của dải cát vàng hình lưỡi liềm, ghềnh đá cổ kỳ vĩ và chiều sâu lịch sử hiếm có nơi cực nam xứ Quảng. Để tra cứu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các danh lam thắng cảnh biển đảo, di tích quốc gia đặc biệt, nhân vật lịch sử và di sản văn hóa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập trực tiếp tại chuyên trang Quảng Ngãi NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
QC

NSSC Quảng Ngãi

quangngai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Quảng Ngãi.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Quảng Ngãi.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất